Seçim çoxluğu, mükəmməllik sindromu, peşmanlıq...- ARAŞDIRMA

Bir çox psixoloqlarla həmsöhbət olduqda görürük ki, eyni problemlər haqqında danışırlar.

Böyüklərə sual verəndə ki, "peşman olduğun nə isə varmı?", cavabları çox sadə və eyni olur. Müasir dövrdə isə psixoloqlara ən çox müraciət edilən mövzu peşmanlıq, təəssüf hissidir. Səbəbləri isə olduqca müxtəlifdir.

Ancaq, bu hiss heç bir canlıya yad deyil. Ona görə də tədqiqatlara diqqət yetirək:

"Kaş başqası ilə evlənməmişdən əvvəl onu sevdiyimi deməyə cəsarətim olsaydı". Psixoloqlar bu kimi sindromlara çox şahid olurlar. Peşmanlığın tipik xüsusiyyəti, indi etməməli olduğunu düşündüyünüz bir şeyi etməkdə və ya indi etməli olduğunuz bir şeyi etməməkdən asılı olmayaraq, "səhv" seçim etdiyiniz üçün özünüzü günahlandırmaqdır. Bəzi peşmançılıqlar mülayim və müvəqqəti olur və buna görə də çox ürək ağrısına səbəb olmur. Ancaq peşmanlığın sizi təqib etməsi mümkündür - özünüzü günahlandırmaq, kədərlənmək və sahib ola biləcəyiniz şeyləri itirmək hissi ilə tükənəcəksiniz.

 Peşmanlığın qarşısını almaq çətindir

Müasir dövr peşmançılıq üçün münbit zəmin yaradır. Seçimdə müxtəlifliyin partlaması, xüsusən də Qərbdə açıq-aşkar görünür, istehlak mallarının seçimi, yaşayacaq yerlər, nə vaxt və kiminlə evlənəcəyimiz, hansı peşəni seçəcəyimiz və özümüzü necə müəyyənləşdirdiyimiz də daxil olmaqla, hər bir qərara təsir göstərir. Psixoloq Barry Schwartz-ın qeyd etdiyi kimi, seçimlərin artırılması adətən ilk vaxtlarda daha çox məmnuniyyətə səbəb olur, lakin seçimlərin sayı artdıqca bu təsir geri qaytarıla bilər. Paradoksal olaraq, qərar verməzdən əvvəl bütün alternativləri nəzərdən keçirərək seçimlərini düzgün etməyə çalışan insanlar, sonradan daha çox peşman ola bilərlər.

Üstəlik, yeni texnologiyalar özəl və ictimai arasında sərhədlərin yox olmasına, demək olar ki, hər şeyin daha sürətli baş verməsinə və son illərdə həddindən artıq məlumat yüklənməsinə səbəb olub. Bütün bu proseslərin daha çox təəssüf doğuracağı qaçılmazdır; Kimsə bir tvit üçün üzr istəyəndə və ya yazı səhvi ilə göndərilən iş müraciəti e-poçtundan narahat olduqda bunun şahidi oluruq.

Mükəmməlliyin bir müddətdir dünyanın bəzi yerlərində yüksəlişdə olduğuna dair bəzi sübutlar da var. Tədqiqatlar göstərir ki, 1980-ci illərin sonlarından ABŞ, Kanada və Böyük Britaniyada insanlar özlərinin və başqalarının səhvlərini daha az bağışlayaraq, başqalarının onları mükəmməl olmadıqları üçün sərt şəkildə mühakimə edəcəklərinə daha çox inanırlar. Belə bir mühitdə peşmanlığın şar kimi yüksəlməsi ehtimalı var.

Peşmanlıq ağrılı ola bilər, amma fürsət də təqdim edə bilər.

Xüsusilə romantik münasibətlər və ailə ilə bağlı olanlar, insanlararası peşmanlıqlar tez-tez olur. Çox güman ki, peşman olduğunuz bir şeyi etdikdən sonra çox tez pis hiss edəcəksiniz, məsələn, bir sirri yaymaq kimi, etmədiyiniz şeylərə görə peşman olmaq, o cümlədən tutmadığınız şanslar ən uzun sürən peşmanlıqlar ola bilər. İnsanlar yaşlandıqca və yeni imkanlar azaldıqca belə hərəkətsizliyə görə təəssüf hissi güclənir.

Depressiyadan əziyyət çəkən insanlar hər şeyə mənfi tərəfdən baxmağa meyllidirlər, buna görə də onların başqalarından daha çox peşman olmaları təəccüblü deyil. Təəssüf hissi həm də narahatlıq, özünütənqid, utanma və yuxu problemləri ilə əlaqələndirilir. Bu, tez-tez ruminasiya və obsesiv düşüncəni əhatə edir. Özünüzü dövrə vurursunuzsa, səhvinizi təkrar-təkrar nəzərdən keçirirsinizsə və bunu heç kimlə bölüşmürsünüzsə, çox güman ki, təhlükəli bir peşmançılıq bataqlığında boğulacaqsınız.

Amma məharətlə istifadə edildikdə, peşmançılıq psixoloji inkişaf ehtimalını artıra bilər. Peşmanlıq sizi hərəkətləriniz üzərində düşünməyə vadar edə bilər, hansı davranış növlərinin işlədiyini və hansının yaramadığını kəşf edə bilər və bununla da uzun müddətdə özünüzü təkmilləşdirə bilər. Peşmanlığın emosional ağrısı, etməli olduğunuz bir dəyişikliyin olduğunu başa düşməyə kömək edə bilər və sonra bunu etməyə məcbur edə bilərsiniz.

Bir çox peşmançılıq vəziyyətində, insanın başqasını incidən hərəkət etdiyi ortaya çıxır. Peşman olmaqdan qaçmaq əvəzinə yaxınlaşmaq, səbəb ola biləcəyiniz zərərdən xəbərdar ola bilər və mümkünsə bunun əvəzini verə bilər.

Hal-hazırda peşman olduğunuz davranışın başqasına zərər verdiyinə qərar versəniz, vəziyyəti düzəltmək üçün atacağınız konkret addımlar barədə düşünün. Sonra incitdiyiniz həmkarınızdan üzr istəyin; səhlənkarlığınız nəticəsində zədələnmiş dostluğu bərpa etmək üçün addımlar atın; Qəzəbinizlə özgələşdirdiyiniz tərəfdaşa peşman olduğunuzu bildirin. Bəzi insanların sizi bağışlamayacağını qəbul etmək vacibdir və hələ də bağışlanma diləməyə dəyər, çünki hərəkətlərinizə yalnız siz nəzarət edə bilərsiniz. Yəqin ki, üzərinizə düşəni etdiyinizi bilə-bilə gecələr daha yaxşı yata biləcəksiniz.

Bir çoxumuz üçün, sonradan peşman olduğumuz bir şey etdikdə reaksiyamız özümüzü döyməkdir. Özünütənqid çox vaxt sərt və qəddar olur. Əlbəttə ki, özünüzə bu cür yanaşmaq sizə daha çox müsbət emosiyalar və ya peşmanlıq hissi yaratmayacaq.

Ancaq, tez-tez eşitdiklərimiz budur: "Bəli, çətin, amma buna layiqəm. Səhvlərimdən nəticə çıxarmağın və gələcəkdə daha yaxşısını etməyimin yeganə yolu budur". Bu ümumi, lakin yanlış bir fərziyyədir. Özünə şəfqətli bir duruş sizi daha yaxşı hiss etmənizi və şəxsi böyümənizi təşviq etmə ehtimalı daha yüksəkdir.

Bəs siz necə daha çox bağışlaya bilərsiniz? Şüurlu və tədricən.

Peşman olduğumuz zaman təbii meylimiz fiziki və ya psixoloji olaraq gizlənməkdir. Bədbəxtlikdən və ya digər insanların uyğun olmayan davranışlarından (bunu paylaşmağı çox sevirik) yaranan mənfi hisslərdən fərqli olaraq, günahkarlıq, alçaldılma və ya utanc hissləri - bütün bunlar çox vaxt təəssüflə üst-üstə düşür - çox vaxt gizlənir. Ancaq peşman olduğunuzu dilə gətirmək və bölüşmək onun təsirini azalda bilər və sizi digər insanlara da yaxınlaşdıra bilər.

Həssas olmaq və peşmanlığınızı ifadə etmək üçün necə cəsarət tapa bilərsiniz? Əvvəlcə özünüz üçün yazmağa cəhd edə bilərsiniz. Davamlı olaraq 10-20 dəqiqə yazmaqla başlayın və bunu üç gün ərzində gündə bir dəfə etməyə çalışın, hisslərinizi mümkün qədər çox ifadə edin. Ən azı üç gün dalbadal 20 dəqiqə kədərli bir şey haqqında yazmağın bir sıra emosional faydalar təmin etdiyi aşkar edilmişdir.

Əfsanə Səlimi