Mənəviyyatın uçurumu və fəsadları- ÖZƏL

Əxlaq və mənəvi dəyərlər, cəmiyyəti bir arada tutan ən güclü görünməz bağlardır.  Əxlaqın çöküşü, cəmiyyəti daxildən parçalayan və sivilizasiyaların sonunu gətirən ən böyük daxili təhdiddir. Bu fenomen həm müasir dövrün qlobal çağırışlarında özünü büruzə verir, həm də tarix boyu böyük imperiyaların süqutunda həlledici rol oynamışdır.
İnsan xarakterinin və dəyərlər sisteminin əsası ailədə qoyulur. Uşaq ədalət, empatiya, hörmət və dürüstlük kimi anlayışları ilk növbədə valideynlərindən görür və mənimsəyir. Valideynlərin sözləri ilə əməlləri üst-üstə düşməlidir. Müasir dövrdə ailə daxili ünsiyyətin azalması, valideynlərin vaxtının çoxunu rəqəmsal dünyada keçirməsi uşaqların mənəvi tərbiyəsində boşluqlar yaradır. Ailə uşağa maddiyyatdan daha üstün mənəvi dəyərlərin  olduğunu aşılamalıdır.
Müasir təhsil sistemləri çox vaxt yalnız akademik uğura (yüksək qiymətlər, imtahan nəticələri) fokuslanır və insanın mənəvi tərəfini unudur. Lakin məşhur filosof Martin Lüter Kinqin dediyi kimi: "Təhsilin məqsədi insana həm intellekt, həm də xarakter qazandırmaqdır."
Məktəblərdə təkcə elmlər deyil, etika, estetika, insan haqları və empati dərsləri praktik şəkildə tədris olunmalıdır. Təhsil insanlara manipulyasiyalardan qorunmağı, sosial mediadakı zərərli trendləri kor-koranə təqlid etməməyi və yaxşı ilə pisi ayırd etməyi öyrətməlidir.
Əgər ailə və təhsil fərdi formalaşdırırsa, dövlət bu fərdlərin birgə yaşadığı mühiti tənzimləyir. Əxlaqi prinsiplər dövlətin qanunlarında və institutlarında öz əksini tapmalıdır. Əgər cəmiyyətdə qanun hamı üçün bərabər işləyirsə, rüşvətxorluq və ədalətsizlik cəzalandırılırsa, insanların dövlətə və bir-birinə etibarı artır. Etibar olan yerdə isə əxlaqi aşınma zəifləyir.
Kütləvi informasiya vasitələrində zorakılığı, əxlaqsızlığı və asan yolla varlanmağı təbliğ edən məzmunları məhdudlaşdırmalı, elmi, mədəni və humanitar layihələri dəstəkləməlidir.
Bir millətin sonu, coğrafi xəritələrdən silinməzdən və ya orduları məğlub edilməzdən çox əvvəl - mənəvi və struktur olaraq daxildən çürüməklə başlayır. Tarix sübut edir ki, dövlətləri ayaqda saxlayan sadəcə zəngin iqtisadiyyat, güclü ordular və ya geniş ərazilər deyil. Cəmiyyəti daxildən birləşdirən ortaq dəyərlər, ədalət və əxlaq sütunlarıdır. Bu mənəvi sütunlar söküldükdə, cəmiyyətin süqutu qaçılmaz bir zəncirvari reaksiya halını alır. Əxlaqın çöküşünə qarşı mübarizədə və mənəvi dirçəlişin təmin olunmasında cəmiyyətin üç əsas sütunu - ailə, təhsil və dövlət - zəncirvari bir sistem təşkil edir. Bu sistemin hər bir halqası insan şəxsiyyətinin formalaşmasında fərqli, lakin bir-birini tamamlayan rollar oynayır.
Əxlaqi əsaslarını itirmiş bir toplum birdən-birə yox olmur; bu proses sistemli və dörd əsas mərhələdə reallaşır:
Güvən böhranı və daxili parçalanma: Əxlaqın olmadığı yerdə dürüstlük və etibar yox olur. İnsanlar bir-birinə şübhə ilə yanaşdıqca, cəmiyyəti bir arada tutan sosial bağlar qopur. "Hər kəs öz xeyrini güdür" düşüncəsi hakim olur. Beləcə, millət vahid bir güc olmaqdan çıxıb, bir-biri ilə mübarizə aparan fərdlər yığınına çevrilir.
Ədalətin və hüququn iflic olması: Əxlaqı aşınmış idarəçilər və vətəndaşlar qanunları öz mənfəətlərinə görə bükməyə başlayırlar. Rüşvət, korrupsiya, haqsızlıq və ləyaqətsizlik normal qəbul edilir. Hüququn işləmədiyi yerdə güclü zəifi əzir, bu da daxili xaosun və sosial partlayışların qapısını açır.
Milli kimliyin və gələcəyin itirilməsi: Gənclər idealist dəyərlərdən (vətənpərvərlik, fədakarlıq, elmə sevgi) uzaqlaşaraq yalnız maddi və ani zövqlərin arxasınca qaçırlar. Keçmişinə, mədəniyyətinə və mənəviyyatına hörmət etməyən bir nəsil, başqa güclərin asanlıqla idarə etdiyi bir kütləyə çevrilir.
Xarici müdaxiləyə açıq hala gəlmə və köləlik: Daxildən çürüyən, fərdləri bir-birinə düşmən olan bir cəmiyyət xarici təhdidlər qarşısında ən zəif topluluqdur. Belə bir milləti fəth etmək üçün böyük ordulara ehtiyac qalmır; onları daxili nifaq və mənəvi aşınma ilə idarə etmək, müstəmləkəyə çevirmək kifayət edir.
Tarix boyu heç bir böyük mədəniyyət sadəcə xarici düşmənlərin zərbələrindən çökməyib; onlar əvvəlcə daxildən özlərini məhv ediblər. Roma İmperiyası barbar tayfalarının hücumlarından əvvəl rüşvətxorluq, ləyaqətsizlik, zövq və səfa düşkünlüyünün pik həddinə çatması səbəbindən zəifləmişdi. Eynilə, səkkiz əsr boyunca elmin və mədəniyyətin mərkəzi olan Əndəlüs İslam Dövləti, idarəçilərin və xalqın mənəvi dəyərlərdən uzaqlaşıb daxili taxt-tac və sərvət davasına qurşanması nəticəsində coğrafiyadan tamamilə silindi.
Böyük sosioloq İbn Xəldun özünün məşhur "Müqəddimə" əsərində qeyd edir ki, dövlətləri və millətləri ayaqda saxlayan şey həmrəylik və ortaq mənəvi bağdır. O yazırdı ki, cəmiyyətlər lüksə, israfa və mənəvi süstləşməyə meyil etdikdə əxlaq pozulur. Mənəvi bağını itirmiş millət isə başqa bir güclü, əxlaqi cəhətdən saf olan topluluğun tabeliyinə keçməyə məhkumdur və   cəmiyyətləri ayaqda saxlayan şey "əsəbiyyə" (həmrəylik və mənəvi bağlar) hissidir. Bu bağ qırıldıqda, dövlətlərin süqutu qaçılmaz olur. Əxlaq olmadıqda hüquq da işləmir, çünki qanunları tətbiq edənlərin özündə ədalət hissi qalmır.
Şərq dünyasının böyük şairi Əhməd Şövqi də bu sosioloji reallığı qısa və bəlağətli şəkildə ifadə etmişdir: "Millətlər əxlaqları ilə yaşayarlar; əxlaqları yox olarsa, özləri də yox olub gedərlər." 
Fransız mütəfəkkiri Monteskyö isə məsələyə siyasi prizmadan yanaşaraq vurğulamışdır: "Bir respublikanın idarəçilik forması dəyişdikdə o, sadəcə rəngini dəyişir; lakin onun əxlaqı pozulduqda, dövlət tamamilə yox olur."
Əxlaqi aşınma bir millət üçün ölümcül diaqnoz olsa da, bu, geri dönüşü olmayan bir yol deyil. Bu fəlakətli sondan qurtulmaq üçün cəmiyyət üç təməl prinsip üzərində yenidən qurulmalıdır:
Xarakter əsaslı təhsil: Təhsil sadəcə quru informasiya vermək və ya diplomlu şəxslər ordusu yaratmaq vasitəsi olmamalıdır. Həqiqi təhsil - insana xarakter, ləyaqət və məsuliyyət hissi aşılamalıdır. Albert Eynşteynin dediyi kimi: "Təhsil insanın məktəbdə öyrəndiyi hər şeyi unutduqdan sonra yerdə qalan hissədir." O qalan hissə isə insanın əxlaqıdır.
Hüququn aliliyi: Cəmiyyətdə əxlaqı yenidən bərpa etmək üçün ilk növbədə ədalət sistemi toxunulmaz olmalıdır. Qanun qarşısında hamının bərabər olması, dürüst insanların qorunması və haqsızlığın cəzalandırılması mənəviyyatın ən böyük qalxanıdır.
Şəxsi nümunə: Kütlələr şüarlara və bəlağətli çıxışlara deyil, əməllərə baxır. Cəmiyyətin önündə gedən insanların - ziyalıların, dövlət adamlarının, sənətçilərin - həyat tərzi və əxlaqi duruşu insanlar üçün mayak rolunu oynamalıdır.
Əxlaqını itirmiş millətin sonu xaos, köləlik və yoxluqdur. Bir millət torpağını itirəndə onu yenidən fəth edə bilər, iqtisadiyyatını itirəndə yenidən qura bilər; lakin əxlaqını və mənəviyyatını itirəndə öz varlığını itirir.
Son seçim həmişə toplumun özünə məxsusdur. Ya dəyərlərinə sahib çıxıb tarixin şərəfli səhifələrində yaşamaq, ya da mənəvi aşınmaya təslim olub tarixin zibilliyinə gömülmək , ya da ki,  qurtuluş hər bir fərdin öz içindəki əxlaq işığını yandırmasından keçir.
Cəmiyyətdə  şəffaflıq təmin edilməli, ləyaqət (nəyəsə layiq olma) prinsipi ön plana çəkilməlidir. Texnologiya əsrində yaşayırıq, ona görə də həm məktəblərdə, həm də cəmiyyətdə internetdən düzgün və etik istifadə qaydaları aşılanmalıdır. Gənclərin könüllülük fəaliyyətlərinə, xeyriyyə işlərinə və ekoloji layihələrə cəlb olunması onlarda empatiya və cəmiyyətə faydalı olmaq hissini gücləndirir.
Nəticə olaraq, bir cəmiyyətin xilası fərdin mənəviyyatının təmizlənməsindən  başlayır və sistemin ədalətli qurulması ilə davam edir. Bunlardan biri axsayarsa, digərlərinin uğur qazanması çətinləşir.

Rövşən Qasımov 

Vəkil-hüquqşünas