Ermənistanın sülh mövqeyində suallar artır: Konstitusiya məsələsi müzakirə olunur?- ÖZƏL

Ermənistanın ABŞ-dakı səfiri Narek Mkrtçyan "Semafor" nəşrinə müsahibəsində İrəvanın Azərbaycanla sülh sazişini imzalamağa hazır olduğunu, lakin Bakının Ermənistan Konstitusiyasındakı ərazi iddiaları ilə bağlı istinadın ləğvi tələbinin hələ də müzakirə edildiyini bildirib.
Bu açıqlama Ermənistan hakimiyyətinin əvvəlki bəyanatları ilə ziddiyyət təşkil edir. Baş nazir Nikol Paşinyan və xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan Konstitusiya məsələsinin danışıqlar gündəliyində olmadığını və Bakının belə bir tələb irəli sürmədiyini iddia etsələr də, səfirin sözləri Azərbaycanın bu şərtinin müzakirə mövzusu olduğunu təsdiqləyib.

Mövzu ilə bağlı politoloq Tural İsmayılov Olaylar.az-a açıqlama verib:

" Burada Ermənistanın ABŞ-dakı səfirinin açıqlamasında diqqət çəkən əsas məqam təkcə Konstitusiya məsələsinin adının çəkilməsi deyil, İrəvanın müxtəlif platformalarda eyni məsələ ilə bağlı fərqli siyasi dillərdən istifadə etməsidir. Ermənistan hakimiyyəti daxili auditoriyaya və müəyyən diplomatik platformalara "Konstitusiya danışıqların mövzusu deyil" mesajı verir, Vaşinqtondakı səfir isə Azərbaycanın bu məsələdə mövqeyinin danışıqlarda hələ də müzakirə edildiyini söyləyir. Bu iki yanaşma arasında ziddiyyət açıq görünür və təsadüfi ifadə fərqi kimi qiymətləndirilməsi çətindir.

Əgər Bakı belə bir tələb irəli sürmürsə, Ermənistan tərəfinin yüksək vəzifəli diplomatı bunu konkret şəkildə Azərbaycanın tələbi kimi niyə təqdim edir? Diplomatiyada belə məsələlər xüsusilə həssasdır. Səfirin dediyi hər söz dövlətin mövqeyi kimi qəbul olunur və xüsusilə ABŞ mediasına verilən müsahibədə "müzakirə edilir" ifadəsinin işlədilməsi müəyyən siyasi mesaj daşıyır. Ona görə burada sual təkcə "kim nə deyib?" deyil, Ermənistan hakimiyyətinin niyə eyni məsələyə münasibətdə iki fərqli ritorika formalaşdırdığıdır.

Məncə, bunun birinci səbəbi Ermənistanın daxili siyasi reallığı ilə beynəlxalq danışıqlar arasında yaranmış fərqdir. Paşinyan hakimiyyəti Konstitusiya məsələsini açıq şəkildə danışıqların əsas şərti kimi qəbul etsə, Ermənistan daxilində ciddi siyasi müqavimətlə üzləşə bilər. Çünki Konstitusiyaya dəyişiklik məsələsi yalnız Azərbaycanla sülh sazişinin texniki detalı deyil, Ermənistanın dövlətçilik və siyasi identikliyi ilə əlaqələndirilən məsələdir. Buna görə İrəvan daxildə "Azərbaycanın tələbi yoxdur" görüntüsünü yaratmağa, xarici tərəfdaşlara isə məsələnin danışıqlarda hansı formada mövcud olduğunu izah etməyə çalışa bilər.

İkinci məsələ daha prinsipialdır. Azərbaycan üçün problem Ermənistan Konstitusiyasının konkret maddəsindən daha geniş məna daşıyır. Əsas məsələ Ermənistanın hüquqi və siyasi sənədlərində Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının gələcəkdə hər hansı formada siyasi-hüquqi əsas kimi istifadə edilməsinin qarşısının alınmasıdır. Əgər iki dövlət arasında sülh sazişi imzalanacaqsa, onun davamlı olması üçün tərəflərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanıması yalnız siyasi bəyanat səviyyəsində qalmamalıdır. Sülhün hüquqi və konstitusion bazasının da bu prinsiplə ziddiyyət təşkil etməməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Burada Azərbaycanın mövqeyini də sadələşdirmək olmaz. Bakı üçün məsələ "Ermənistan öz Konstitusiyasını Azərbaycanın istəyi ilə dəyişməlidir" formasında deyil. Məsələ ondan ibarətdir ki, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınmasına və bir-birinə qarşı ərazi iddialarından imtinaya söykənməlidir. Əgər Ermənistanın daxili hüquqi bazasında Azərbaycana qarşı iddia kimi şərh edilə biləcək müddəalar qalırsa, Bakı bunun gələcəkdə yeni siyasi iddialara çevrilməsi ehtimalını nəzərə almaqda haqlıdır.

Məhz buna görə səfir Mkrtçyanın açıqlaması Ermənistanın əvvəlki ritorikasından daha çox yeni sual doğurur. Paşinyan və Mirzoyan məsələnin danışıqlar gündəliyində olmadığını deyirlərsə, səfirin "hələ də müzakirə olunur" deməsi faktiki olaraq həmin məsələnin ən azı diplomatik kanallarda mövcud olduğunu göstərir. Burada ya Ermənistan hakimiyyətinin müxtəlif nümayəndələri arasında koordinasiya problemi var, ya da İrəvan bilərəkdən fərqli auditoriyalar üçün fərqli mesajlar verir.

Mən ikinci ehtimalı daha ciddi hesab edirəm. Ermənistan hökuməti sülh prosesinin əsas konturlarını qəbul etməklə yanaşı, daxili siyasi qiyməti mümkün qədər aşağı saxlamağa çalışır. Bunun üçün daxildə sərt mövqe nümayiş etdirir, xarici tərəfdaşlara isə kompromis imkanlarının tam bağlanmadığını göstərir. Bu, diplomatiyada qeyri-adi taktika deyil. Lakin belə taktikanın problemi ondadır ki, bir müddətdən sonra müxtəlif auditoriyalara verilən ziddiyyətli mesajlar etimad probleminə çevrilir.

Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesində isə hazırda ən həssas məsələ məhz etimaddır. Azərbaycan tərəfi üçün imzalanacaq sənədin yalnız siyasi deklarasiya yox, uzunmüddətli və geri dönüşü olmayan sülh mexanizmi olması vacibdir. Ermənistan üçün isə sülh sazişinin daxili siyasi legitimliyi və onun cəmiyyətə necə təqdim ediləcəyi əsas məsələlərdəndir. Bu iki yanaşma arasında müəyyən fərqlər olsa da, onları həll etmək mümkündür.

Səfirin açıqlamasının başqa bir mühüm tərəfi də ABŞ faktorudur. Ermənistan son dövrdə Vaşinqtonla münasibətlərini təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və regional kommunikasiyalar baxımından daha da dərinləşdirməyə çalışır. Belə bir şəraitdə ABŞ mediasına verilən müsahibədə Konstitusiya məsələsinin Azərbaycanın tələbi kimi təqdim edilməsi təsadüfi görünmür. İrəvan bununla Vaşinqtona mesaj verə bilər ki, sülh prosesinin qarşısında hələ də həll edilməli siyasi və hüquqi məsələ var və bu məsələdə Ermənistanın mövqeyi ilə Azərbaycanın mövqeyi arasında fərq qalır.

Lakin bu yanaşmanın Azərbaycanın mövqeyinə təsiri də nəzərə alınmalıdır. Əgər Ermənistan tərəfi bir tərəfdən "Azərbaycan belə tələb irəli sürmür" deyir, digər tərəfdən isə ABŞ-dakı səfiri vasitəsilə həmin tələbin müzakirə edildiyini təsdiqləyirsə, bu, Bakıda təbii olaraq sual yaradır: İrəvan real danışıqlarda nəyi qəbul edir, ictimaiyyət qarşısında nəyi inkar edir? Sülh prosesinin uğuru üçün bu cür ziddiyyətlərin aradan qaldırılması vacibdir.

Əslində, məsələnin ən sağlam həlli də kifayət qədər aydındır. Ermənistan sülh sazişini imzalamaq istəyirsə, Azərbaycanla qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması və bir-birinə qarşı gələcək ərazi iddialarından imtina məsələsini hüquqi baxımdan da aydınlaşdırmalıdır. Bunun hansı texniki formada həyata keçiriləcəyi Ermənistanın daxili konstitusion prosedurlarına aid məsələdir. Amma nəticədə ortaya elə bir hüquqi çərçivə çıxmalıdır ki, gələcəkdə heç bir tərəf həmin sənədlərə istinad edərək digərinə qarşı ərazi iddiası irəli sürə bilməsin.

Məncə, hazırkı ziddiyyət sülh prosesinin dayanması demək deyil. Əksinə, bu, danışıqların ən çətin mərhələlərindən birinə daxil olduğunu göstərir. Çünki prinsipial məsələlər artıq ümumi siyasi şüarlardan çıxaraq konkret hüquqi və konstitusion mexanizmlərə keçir. Ermənistan üçün əsas seçim bundan sonra daha da aydın olacaq: ya daxili auditoriyaya hesablanmış ziddiyyətli ritorika davam etdiriləcək, ya da sülhün hüquqi əsaslarını təmin edən daha açıq və ardıcıl mövqe ortaya qoyulacaq.

Azərbaycan baxımından isə burada əsas məsələ tələbin kimin tərəfindən hansı sözlərlə etiraf edilməsi deyil. Əsas məsələ sülh sazişinin gələcəkdə yeni ərazi iddialarına yol verməyəcək qədər möhkəm hüquqi baza üzərində qurulmasıdır. Əgər Ermənistan həqiqətən Azərbaycanla davamlı sülh istəyirsə, bu məsələni siyasi manevrlərdən daha çox hüquqi təminat müstəvisində həll etməsi onun öz maraqlarına da uyğundur.

Nəticə etibarilə, Ermənistan səfirinin açıqlaması İrəvanın əvvəlki bəyanatlarında yaranmış boşluğu doldurur və eyni zamanda ciddi siyasi sual doğurur: Əgər Konstitusiya məsələsi danışıqların mövzusu deyilsə, niyə Ermənistanın ABŞ-dakı səfiri onun hələ də müzakirə edildiyini bildirir? Bu suala aydın cavab verilməyənə qədər Ermənistanın sülh prosesindəki real mövqeyi ilə ictimaiyyətə təqdim etdiyi mövqe arasında müəyyən məsafənin qaldığını söyləmək mümkündür".

Zeynəb Mustafazadə