Miqrasiya axını, yoxsa Kremlin B planı? Cənubi Qafqazda görünməyən təhlükə - Cavid İSMAYIL yazır

CAVİD İSMAYIL

Rusiyanın Ukraynaya qarşı başladığı müharibədən sonra yüz minlərlə Rusiya vətəndaşının ölkəni tərk etməsi artıq dünyanın diqqətindən yayınmayan reallıqdır. Xüsusilə 2022-ci ilin sentyabrında elan edilmiş səfərbərlikdən sonra Gürcüstan və Ermənistan Rusiyadan çıxan insanların əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Bu günlərdə də, Gürcüstan sərhədində kilometrlərlə avtomobil növbələrinin yaranması, on minlərlə rusiyalının ölkəyə daxil olması bunun miqyasını açıq şəkildə göstərirdi. 
Bu insanların əhəmiyyətli hissəsinin həqiqətən də müharibədən, səfərbərlikdən və Putin rejiminin repressiv siyasətindən qaçdığına şübhə yoxdur. Araşdırmalar da göstərir ki, Rusiyadan köçənlərin arasında müharibəyə qarşı olan, siyasi təzyiqdən qorxan və hərbi xidmətə cəlb edilmək istəməyən kifayət qədər böyük qrup var. Harvard Davis Center-in Gürcüstan və Ermənistanda apardığı araşdırmada da bu miqrasiya dalğalarının əsas səbəbləri arasında müharibə və səfərbərlik xüsusi yer tutur. 
Amma burada başqa bir sual ortaya çıxır: Böyük bir miqrasiya axını yalnız humanitar və sosial hadisədir, yoxsa onu təhlükəsizlik alətinə çevirmək mümkündür?
Bu sualı vermək rusiyalı miqrantların hamısını şübhəli elan etmək demək deyil. Əksinə, söhbət dövlətlərin öz təhlükəsizliklərini qabaqcadan düşünməsindən gedir.
Moskva üçün "insan axını" nə deməkdir?
Rusiya dövlətinin xarici siyasət təcrübəsinə baxdıqda, Moskvanın xaricdə yaşayan rusdilli və ya Rusiya vətəndaşlarının mövcudluğunu siyasi arqumentə çevirdiyi hallar məlumdur. Buna görə də Gürcüstan və Ermənistan kimi Rusiya ilə mürəkkəb münasibətləri olan dövlətlərin ərazisində yüz minlərlə Rusiya vətəndaşının uzunmüddətli mövcudluğu təkcə demoqrafik məsələ kimi qiymətləndirilməməlidir.
Avropa İttifaqının 2025-ci il sənədlərindən birində də Gürcüstandakı böyük rus diasporunun təhlükəsizlik aspektlərinə diqqət çəkilir. Sənəddə müharibənin başlanmasından sonra təxminən 160 min Rusiya vətəndaşının Gürcüstana köçdüyü, onların ölkə vasitəsilə Avropaya tranzit etdiyi və Rusiya varlığının xarici təsir əməliyyatlarında istifadə edilə biləcəyinə dair narahatlıqların artdığı qeyd olunur. 
Deməli, bu ehtimal artıq yalnız siyasi şərhçinin şəxsi fərziyyəsi deyil. Rusiya miqrasiyasının mümkün xarici təsir vasitəsinə çevrilməsi riski rəsmi Avropa sənədlərində də təhlükəsizlik məsələsi kimi müzakirə olunur.
Bəs "xüsusi təlim keçmiş şəxslər" məsələsi? Məhz burada ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Bu gün açıq mənbələrdə "Gürcüstana və Ermənistana göndərilən rusiyalı miqrantların arasında Kremlin xüsusi təlim keçmiş hərbçilərdən ibarət gizli şəbəkəsi var" fikrini təsdiqləyən konkret və etibarlı sübut göstərmək mümkün deyil. Ona görə bunu fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Lakin belə bir imkanın nəzəri olaraq mövcud olması təhlükəsizlik orqanlarının onu yoxlamaması üçün səbəb deyil. Əksinə, normal əks-kəşfiyyat məntiqi bundan ibarətdir - dövlət mümkün təhlükəni sübut ortaya çıxandan sonra deyil, təhlükə yaranmazdan əvvəl qiymətləndirir.
Məsələn, böyük miqrasiya axını içərisində kiminsə keçmiş hərbi və ya xüsusi xidmət fəaliyyəti, xarici dövlət strukturları ilə əlaqələri, maliyyələşmə kanalları, saxta sənədlərdən istifadə etməsi və ya sonradan koordinasiya olunmuş siyasi təxribatlarda iştirak etməsi ehtimalı ayrıca araşdırıla bilər. Bu isə bütün miqrantlara şamil edilən kollektiv şübhə deyil. Söhbət risk əsaslı təhlükəsizlik yoxlamasından gedir.
Gürcüstan niyə xüsusilə həssasdır?
Gürcüstanın bu məsələdə xüsusi həssaslığı var. Rusiya 2008-ci ildə Gürcüstanla müharibə aparıb və Abxaziya ilə Cənubi Osetiya məsələsi bu gün də ölkənin təhlükəsizlik gündəminin mərkəzindədir.
Bu səbəbdən Tbilisidə cəmiyyətin müəyyən hissəsinin Rusiyadan gələn böyük insan axınına yalnız miqrasiya kimi baxmaması başadüşüləndir. 2026-cı ildə dərc edilmiş akademik araşdırma Gürcüstandakı rus miqrasiyasının cəmiyyətin bir hissəsində hətta "üçüncü işğal" kimi qəbul edilən təhlükəsizlik və siyasi narrativlər yaratdığını göstərir. 
Lakin burada paradoks var. Gürcüstan həm Rusiyanın yaratdığı təhlükəyə qarşı ayıq olmalıdır, həm də Rusiyadan qaçan insanları avtomatik olaraq Kremlin agentləri kimi qəbul etməməlidir. Əks halda Moskvanın özü üçün əlverişli olan bir nəticə yarana bilər: müharibədən qaçan ruslar Qərb və region ölkələri tərəfindən kollektiv şəkildə düşmən kimi qəbul edilər və bunun nəticəsində onların bir hissəsi yenidən Kremlə yaxınlaşar.

Əsas məsələ isə Ermənistandır
Məncə, bu mövzuya Ermənistan faktorunu əlavə etmədən tam baxmaq mümkün deyil. Çünki Ermənistan son illərdə Moskvanın orbitindən uzaqlaşmağa çalışır. Ermənistan KTMT-də iştirakını dondurub, Rusiya ilə əvvəlki təhlükəsizlik modelini sorğulamağa başlayıb, Qərb və digər tərəfdaşlarla hərbi-siyasi əlaqələrini genişləndirib. 2026-cı il Avropa Parlamenti araşdırmasında da Ermənistanın Rusiya ilə təhlükəsizlik asılılığını azaltmaq istiqamətində atdığı addımlar və Moskvanın bu dönüşdən narahatlığı ayrıca vurğulanır. 
Daha da əhəmiyyətlisi odur ki, Avropa Xarici Fəaliyyət Xidmətinin 2026-cı il təhdid qiymətləndirməsində Ermənistanın Rusiyanın xarici informasiya manipulyasiyası və müdaxilə fəaliyyətlərinin əsas hədəflərindən birinə çevrilə biləcəyi bildirilir. Sənəddə Moskvanın Ermənistanın Qərbə doğru siyasi istiqamətini dəyişdirmək üçün dezinformasiya və digər təsir vasitələrindən istifadə etdiyi qeyd olunur. 
Yəni Moskvanın Ermənistana təsir göstərmək üçün artıq yalnız klassik hərbi vasitələrə ehtiyac duymadığı görünür. İnformasiya, iqtisadi asılılıq, siyasi təsir, sosial şəbəkələr, media, diaspora əlaqələri və digər hibrid vasitələr də bu mübarizənin bir hissəsinə çevrilə bilər. Belə bir şəraitdə böyük miqrasiya axınının da potensial təhlükəsizlik ölçüsünün araşdırılması tamamilə məntiqlidir.
"B planı" mümkündürmü?
Mümkündür demək başqa, mövcuddur demək tamam başqadır. Bu gün konkret olaraq "Moskva Gürcüstan və Ermənistana rusiyalı miqrantların içərisinə xüsusi təlim keçmiş hərbçilər yerləşdirərək B planı həyata keçirir" demək üçün açıq və mötəbər sübut yoxdur.
Amma Moskvanın Cənubi Qafqazda təsirini qorumağa çalışdığı və Ermənistanın Qərbə yönəlməsindən ciddi narahat olduğu artıq sənədləşdirilmiş reallıqdır. 
Ona görə daha düzgün sual belə qoyulmalıdır; Əgər Kremlin Cənubi Qafqazdakı təsir imkanları zəifləyirsə, Moskva bu təsiri bərpa etmək üçün hansı yeni vasitələrdən istifadə edə bilər? Miqrasiya axını həmin vasitələrdən biri ola bilərmi? Bunu təhlükəsizlik orqanları araşdırmalıdır.
Gürcüstan və Ermənistan nə etməlidir?
Məsələnin həlli bütün rusiyalıları potensial düşmən elan etmək deyil. Əksinə, daha peşəkar və hədəfli yanaşma lazımdır. Gürcüstan və Ermənistan, eləcə də regionda təhlükəsizlik marağı olan dövlətlər: xarici dövlətlərin xüsusi xidmətləri ilə əlaqəli şəxslərin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində əks-kəşfiyyat əməkdaşlığını gücləndirməli; şübhəli maliyyə və təşkilati şəbəkələri izləməli; saxta sənəd və kimlik dəyişdirmə imkanlarına qarşı nəzarəti sərtləşdirməli; keçmiş hərbi və xüsusi xidmət fəaliyyəti ilə bağlı riskləri qanuni çərçivədə qiymətləndirməli; xarici təsir və informasiya manipulyasiyası kampaniyalarını vaxtında aşkar etməli; Rusiya vətəndaşlarının hamısını deyil, konkret risk göstəricilərinə malik şəxsləri hədəfə alan mexanizmlər qurmalıdır.
Çünki təhlükəsizlik siyasətində ən böyük səhvlərdən biri iki ifrat yanaşmadır - hər kəsə inanmaq və hər kəsdən şübhələnmək. Bunu əsas götürərək bu qənaətə gəlmirik ki, doğru yol ikisinin arasındadır.
Cənubi Qafqaz "boşluq" buraxmamalıdır
Rusiya imperiyasının regiondakı təsirinin azalması Moskvanın öz iradəsi ilə baş verən proses deyil. Ermənistanın xarici siyasətindəki dəyişikliklər, Gürcüstanın Avroatlantik istiqaməti və regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması Rusiyanın uzun illər ərzində qurduğu təsir sistemini zəiflədir. Belə məqamlar isə imperiya siyasətində həmişə riskli dövrlərdir.
Moskva itirdiyi təsiri diplomatiya ilə qaytara bilmirsə, iqtisadi təzyiqə, siyasi müdaxiləyə, informasiya müharibəsinə, cəmiyyət daxilində parçalanmaya və digər hibrid vasitələrə müraciət edə bilər. Ona görə də Gürcüstan və Ermənistanın qarşısında duran məsələ sadəcə sərhəddən kimin keçməsini yoxlamaq deyil. Məsələ ondan ibarətdir ki, sərhəddən keçən insan axınının içərisində xarici dövlət özünün siyasi, kəşfiyyat və hibrid əməliyyat imkanlarını gizlətməyə çalışırmı?
Bu suala emosiyalarla yox, peşəkar kəşfiyyat, əks-kəşfiyyat və hüquqi mexanizmlərlə cavab verilməlidir. Çünki Rusiyadan müharibədən qaçan insanla Rusiyanın müharibə aparan dövlət strukturu eyni şey deyil. Amma eyni zamanda humanitar miqrasiya axınının xarici dövlət tərəfindən sui-istifadə edilə bilməsi ehtimalını görməməzliyə vurmaq da sadəlövhlük olardı.
Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyi məhz bu iki həqiqəti eyni vaxtda qəbul etməkdən keçir. Miqrantı düşmən hesab etməmək, amma düşmənin miqrasiya axınından istifadə edə biləcəyi ehtimalını da heç vaxt nəzərdən qaçırmamaq. Bu, paranoya deyil. Bu, dövlət təhlükəsizliyinin ən fundamental prinsiplərindən biridir.
Necə deyərlər, ehtiyat igidin yaraşığıdır.