Tarixdən gələn, gələcəyə açılan qardaşlıq: Bakı-Daşkənd xətti – ÖZƏL
"Daşkənddə keçirilən son görüş Azərbaycan-Özbəkistan əlaqələrinin tarixində simvolik bir sərhəd qoydu. İki ölkə arasında "Əbədi dostluq haqqında Müqavilə"nin imzalanması təsadüfi addım deyil, bu, son otuz ildə strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqliyə, indi isə daha yüksək, hüquqi cəhətdən əbədi elan olunan dostluq statusuna qədər gedilən yolun məntiqi nəticəsidir. Diqqətəlayiqdir ki, Azərbaycan diplomatik tarixində bu formatdan yalnız bir dəfə - Türkiyə ilə münasibətlərdə istifadə olunub, indi isə həmin status Özbəkistanla da rəsmiləşdirilir".
Bu sözləri Olaylar.az-a açıqlamasında siyasi şərhçi Əfsanə İbrahimova deyib. Siyasi şərhçi bildirib ki, iki ölkə arasında əlaqələrin hüquqi bazası kifayət qədər genişdir - bu günədək təxminən 220-yə yaxın sənəd imzalanıb. Lakin son illərin sənədləri xüsusi çəkiyə malikdir, belə ki, 2024-cü ilin avqustunda Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana səfəri zamanı "Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə", 2025-ci ilin iyulunda isə Özbəkistan Prezidentinin Bakıya səfəri çərçivəsində "Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə" imzalanmışdı. İndi bu zəncirə "əbədi dostluq haqqında Müqavilə" əlavə olunur. Daha dəqiq desək, münasibətlər artıq strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqliyə, oradan da əbədi dostluq səviyyəsinə yüksəlib. Humanitar körpülərə nəzər salsaq görərik ki, Nizami adına universitet və Bakıda özbək parkı Şavkat Mirziyoyevin bəyanatları münasibətlərin sadəcə siyasi deyil, həm də humanitar ölçüyə malik olduğunu göstərir. Özbəkistanda Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin yeni binasının açılması və ölkədə Azərbaycan parkının salınması - bunlar iki xalqın ortaq mədəni yaddaşına ünvanlanan jestlərdir. Eyni məntiq Bakıda da işləyir, belə ki, paytaxtın mərkəzində 5 hektarlıq "Özbəkistan" parkının təməli hər iki liderin iştirakı ilə qoyulub. Bu cür addımlar diplomatiyanı kağız üzərindən çıxarıb, adi vətəndaşların gündəlik həyatına daşıyır. Futbol vasitəsilə diplomatiya məsələsi ortaya qoyduğu şüar isə "İki ölkə - bir çempionat"dır. Gələn il Azərbaycan və Özbəkistanda birgə keçiriləcək gənclər arasında futbol üzrə dünya çempionatı münasibətlərin idman ölçüsünü önə çıxarır. Mirziyoyevin təklif etdiyi "İki ölkə - bir çempionat" konsepsiyası isə sadəcə turnirlə məhdudlaşmır, eyni zamanda çempionata qədər keçiriləcək idman, mədəniyyət və gənclər tədbirlərini vahid proqram çərçivəsində birləşdirməyi nəzərdə tutur. Bu, iki ölkənin gənc nəslini bir-birinə yaxınlaşdıran, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə "qardaş ölkələr" formatını nümayiş etdirən uzunmüddətli layihəyə çevrilə bilər. Regional diplomatiyada yeni status Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının məsləhətləşmə görüşləri formatına qoşulması - 2025-ci il noyabrında Daşkənddə keçirilən 7-ci görüşdə "C5" formatına tam hüquqlu üzv kimi qəbul edilməsi - münasibətlərin ikitərəfli çərçivədən çıxıb regional əhəmiyyət qazandığının göstəricisidir. Ekspertlər bunu Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında Xəzər dənizi vasitəsilə formalaşan yeni əlaqələndirmə sistemi kimi dəyərləndirirlər. Azərbaycan Özbəkistan üçün Qafqaza, Türkiyəyə və Avropaya açılan mühüm nəqliyyat-iqtisadi körpüyə çevrilir.
Ekspert qeyd edib ki, rəqəmlərdə əməkdaşlıq məsələsinə gəlincə isə, siyasi və humanitar əlaqələrin arxasında ciddi iqtisadi dinamika dayanır. 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatıb, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında isə artım daha da davam edərək 144 milyon dolları ötüb. Azərbaycanda 130-dan çox özbək investisiyalı müəssisə fəaliyyət göstərir; "Chevrolet" və "Isuzu" markalı nəqliyyat vasitələrinin birgə istehsalı artıq minlərlə vahidə çatıb. Turizm sahəsində də oxşar tendensiya müşahidə olunur - 2025-ci ildə Azərbaycana 62 min özbəkistanlı səfər edib, cari ilin yalnız 8 ayında bu rəqəm 44 minə çatıb. Bir sözlə, iki ölkə arasında tarixdən gələn, gələcəyə yönələn tərəfdaşlıq mövcuddur. Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərini fərqləndirən əsas cəhət odur ki, bu əlaqələr yalnız rəsmi sənədlərlə deyil, ortaq tarixi kök, dil qohumluğu və mədəni yaxınlıqla da dəstəklənir. 1930-cu illərin repressiya dövründə minlərlə azərbaycanlının Özbəkistanda sığınacaq tapması kimi tarixi epizodlar bu gün rəsmi diplomatiyanın arxasındakı emosional əsası göstərir. "Əbədi dostluq" ifadəsi bu baxımdan sadəcə diplomatik termin deyil - iki liderin şəxsi etimadı, xalqların tarixi yaxınlığı və indi formalaşan institusional çərçivənin (Ali Dövlətlərarası Şura, birgə idman-mədəniyyət proqramları, artan ticarət dövriyyəsi) üst-üstə düşdüyü nöqtədə doğan siyasi reallıqdır.
Səidə Ramazanova