Vaşinqton sammitindən bir il sonra: Regionda nələr dəyişib? – ÖZƏL
8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan, ABŞ və Ermənistan liderlərinin iştirakı ilə keçirilən görüş Cənubi Qafqazda yeni siyasi mərhələnin əsasını qoydu. Bu addım 2020-ci il Zəfərinin diplomatik müstəvidə davamı olmaqla yanaşı, Azərbaycanın regionda yaratdığı yeni reallığın beynəlxalq səviyyədə qəbulunun göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Görüşdən bir il sonra əsas diqqət əldə olunan razılaşmaların regionun gələcəyinə və Azərbaycanın lider mövqeyinə təsirinə yönəlir.
Vaşinqton prosesi Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində sülhün möhkəmlənməsinə və regionda kommunikasiyaların açılmasına necə təsir edib?
Mövzu ilə bağlı siyasi şərhçi Əfsanə İbrahimova Olaylar.az-a danışıb. Ekspert bildirib ki, 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda İlham Əliyev, Donald Tramp və Nikol Paşinyan Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin nəticələrinə dair Birgə Bəyannaməni imzaladılar və tərəflərin xarici işlər nazirləri "Azərbaycan Respublikası ilə Ermənistan Respublikası arasında Sülh və Dövlətlərarası Münasibətlərin Qurulması haqqında Sazişin" razılaşdırılmış mətnini parafladılar. Bununla belə, sənəddə sazişin imzalanması və son ratifikasiyası üçün əlavə addımların lazım olduğu vurğulanırdı. Yəni tam sülh müqaviləsi hələ formal imzalanmayıb. Burda institusional dəyişikliklərə nəzər salsaq deyə bilərik ki, Azərbaycan və Ermənistanın OSCE sədrliyinə birgə müraciəti əsasında Minsk Prosesi və ona bağlı strukturlar 30 noyabr 2025-ci ildə rəsmən bağlandı. Baş vermiş ən böyük yenilik isə kommunikasiyaların açılmasına səbəb olan TRIPP layihəsidir. Vaşinqton sammitinin əsas nəticələrindən biri "Trump Route for International Peace and Prosperity", yəni TRIPP layihəsi oldu , hansı ki bu layihə regionun iqtisadiyyatı üçün əsas olacaqdır. Sazişin parafından sonra Azərbaycan və Ermənistan arasında yük tranzitinə qoyulan məhdudiyyətlər aradan qaldırıldı və rus, qazax buğdası kimi yüklər Azərbaycan ərazisindən Ermənistana daşınmağa başladı, həmçinin Azərbaycan Ermənistana neft məhsulları tədarük etməyə başladı. Bu olduqca böyük bir yenilikdir. Oktyabr 2025-ci ildə Azərbaycan öz ərazisindən Ermənistana malların girişinə uzunmüddətli qadağanı ləğv etdi , nəticədə Azərbaycan benzini Ermənistan bazarına çatdı .
Ekspert qeyd edib ki, həmçinin əsas məsələlərdən biri də iki ölkə arasındakı təhlükəsizlik dinamikasıdır. Son illərdə de-fakto Azərbaycan-Ermənistan sərhədində müntəzəm atışmalar olsa da, Vaşinqton sammitindən sonra belə hadisələr baş verməyib. Azərbaycanın regional mövqeyinə nəzər saldıqda görürük ki, Azərbaycan üçün proses 2020-ci il müharibəsindən və 2023-cü ildə Qarabağ üzərində tam suverenliyin bərpasından əldə edilən nailiyyətlərin möhkəmləndirilməsinə kömək etdi. Qeyd etmək lazımdır ki, Vaşinqton sammiti Bakının uzun müddət yalnız ikitərəfli danışıqlar tələb etməsinə baxmayaraq, Azərbaycanı Vaşinqtona gətirməsi baxımından mühüm mərhələ hesab olunur, eskalasiya ehtimalını azaldıb və ABŞ-nin əsas vasitəçi rolunu möhkəmləndirərək Rusiyanı kənarlaşdırıb, AB-ni isə yan keçib. Bundan əlavə, Birgə Bəyannamə 2020-2022-ci illərdə imzalanmış çoxsaylı Ermənistan-Azərbaycan-Rusiya üçtərəfli bəyanatlarını, xüsusən Zəngəzurla Naxçıvanı birləşdirən yolların rus sərhəd qoşunları tərəfindən nəzarətinə dair müddəaları əvəz etdi , bu da Azərbaycanın tranzit məsələlərində daha müstəqil mövqe qazanması deməkdir.
Bu dəyişikliklərin nəticəsi olaraq sülh prosesinin nə dərəcədə möhkəmlənməsinə nəzər salsaq görərik ki, burada mənzərə qarışıqdır. Bir tərəfdən, Ermənistan Baş naziri 2026-cı ilin əvvəlində "münaqişənin səhifəsinin bağlandığını" bəyan edib və 2025-ci ilin dönüş nöqtəsi olduğunu, o vaxtdan bəri sülhün qurulduğunu və "hər kəsin bunu hiss etdiyini" vurğulayıb , 8 avqust 2026-cı ildə isə Paşinyan Əliyevlə telefon danışığında Vaşinqton sammitinin birinci ildönümü münasibətilə fikir mübadiləsi aparıb, Tramp və ABŞ hökumətinin sülh prosesindəki roluna xüsusi diqqət çəkilib. Digər tərəfdən, tam sülh müqaviləsi hələ imzalanmayıb və daxili siyasi mübarizə davam edir. Ermənistanda sülh-müharibə dilemması milli siyasətin mərkəzi ayrılma xəttinə çevrilib, 2026-cı il seçkilərinin seçicilərə "sülh və mümkün müharibə arasında" seçim təqdim edəcəyi ifadə olunub, müxalifət isə sülh prosesinin hazırkı çərçivəsinə qəti şəkildə qarşı çıxır. Ermənistanda konstitusiya dəyişikliyi Azərbaycanın sülh sazişini yekunlaşdırması üçün ön şərt olaraq qalır.
"Mövcud vəziyyətə nəzər salaraq demək olar ki, proses regionu münaqişə idarəçiliyindən əlaqələndirilmə və iqtisadi inteqrasiyaya doğru irəlilədib, ticarət və nəqliyyat dəhlizləri açılıb, sərhəddə atışmalar dayanıb, amma formal sülh müqaviləsi hələ imzalanmayıb və Ermənistanın daxili siyasəti yəni həm 2026 seçkiləri, həm də konstitusiya məsələsi prosesin gələcək sürətini müəyyən edəcək əsas amillərdəndir", - deyə ekspert əlavə edib.
Səidə Ramazanova