Rəqabətdən ittifaqa: Ankara və Ər-Riyad Yaxın Şərq oyununun qaydalarını dəyişir
Yaranmaqda olan Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı oxu müvəqqəti taktiki maraqların üst-üstə düşməsi, yoxsa ABŞ-ın qismən strateji geri çəkilməsi və çoxqütblülüyə keçidin sürətlənməsi fonunda regionun təhlükəsizlik və geo-iqtisadi arxitekturasında dərin transformasiyanın göstəricisidirmi?
Məqalənin əsas tezisi bundan ibarətdir ki, ABŞ-ın siyasi-strateji dəstəyi ilə baş verən Ankara-Ər-Riyad yaxınlaşması sadəcə normallaşma mərhələsi deyil, regionda idarəetmənin yeni modelinin institusional formalaşmasıdır. Bu model çərçivəsində Türkiyə öz hərbi, logistik və siyasi potensialını təhlükəsizlik və tranzit mərkəzinə çevirməyə çalışır, Səudiyyə Ərəbistanı isə maliyyə və investisiya resurslarını ənənəvi neft paradiqmasından kənarda çoxşaxəli təsir alətinə çevirir. Bu iki istiqamətin sintezi artıq amerikamərkəzli sistemdən kənara çıxan yeni keyfiyyət mərhələsini formalaşdırır.
Yeni regional arxitektura və ABŞ amili
Türkiyə ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında yaxınlaşma, İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ-ın birbaşa hərbi dominantlığı və sərt ittifaq sisteminə əsaslanan Yaxın Şərq təhlükəsizlik arxitekturasının tədricən dağılması fonunda baş verir. 2010-cu illərin sonlarından etibarən Vaşinqton region münaqişələrinə birbaşa müdaxilə səviyyəsini azaltmaqda, Suriyada və İraqda hərbi iştirakını məhdudlaşdırmaqda, resurslarını Hind-Sakit okean regionuna yönəltməkdə və "krizislərin idarəsi" strategiyasından "balansların idarəsi" strategiyasına keçməkdədir.
Belə şəraitdə ABŞ-ın marağı ondadır ki, regionda təhlükəsizliyi təmin edə, sabitliyi qoruyub saxlaya və enerji-logistika marşrutlarının açıq qalmasını təmin edə biləcək "stabil ankrajlar" formalaşsın. NATO-nun ikinci ən böyük ordusuna və geniş hərbi bazalar şəbəkəsinə malik olan Türkiyə bu missiya üçün təbii namizəd kimi önə çıxır.
Ərdoğanın çoxlaylı siyasəti və Türkiyənin yeni rolu
Rəcəb Tayyib Ərdoğanın siyasəti artıq Qərbdən birtərəfli asılılıq modelindən uzaqlaşmanı göstərir. Ankara hərbi, iqtisadi və diplomatik alətləri paralel işlədən çoxlaylı strategiya yürüdür. Türkiyə Suriyanın şimalında hərbi varlığını dərinləşdirərək təsir zonalarını institusional formaya salır, PKK ilə mübarizə çərçivəsində İraqla əlaqələri gücləndirir, İordaniya və Livanla koordinasiyanı artırır, eyni zamanda Şərqi Aralıq dənizi, Liviya və Cənubi Qafqazda güc proyeksiyasını həyata keçirir.
Türkiyə coğrafi mövqeyini strateji aktivə çevirərək Avropa, Qafqaz, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən nəqliyyat və enerji qovşağı kimi çıxış edir. PUA-ların, zirehli texnikanın və dəniz sistemlərinin ixracı ölkənin müdafiə sənayesini xarici siyasətin təsir vasitəsinə çevirib.
Ər-Riyadın "Vision 2030" strategiyası və Ankara ilə sinerji
Səudiyyə Ərəbistanı üçün Türkiyə ilə yaxınlaşma "Vision 2030" proqramında təsbit olunmuş daxili modernləşmə kursuna tam uyğun gəlir. Ər-Riyad başa düşür ki, iqtisadi diversifikasiya sabit regional təhlükəsizlik mühitindən keçmədən mümkün deyil. Həmçinin, krallıq artıq tək xarici təminatçı - ABŞ-dan asılılığı azaltmaq niyyətindədir.
Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanına bir sıra mühüm üstünlüklər təqdim edir: müasir hərbi və kəşfiyyat imkanlarına çıxış, Qərb silah tədarükçülərinə alternativ, həmçinin müdafiə və yüksək texnologiya sahələrində ortaq istehsal zəncirləri qurmaq üçün platforma. Bunun müqabilində, Səudiyyə kapitalı inflyasiya, valyuta dalğalanmaları və iri infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi fonunda Türkiyə üçün sabitləşdirici amilə çevrilir.
ABŞ-ın "gizli dəstəyi" və idarə olunan muxtariyyət modeli
Amerika faktoru bu prosesdə dolayı dəstək formatında özünü göstərir. Ankara ilə Vaşinqton arasında dialoqun istiləşməsi Türkiyə-Səudiyyə yaxınlaşması ilə eyni vaxta təsadüf edir. Bu, ABŞ-ın "idarə olunan muxtariyyət" modelinə keçdiyini nümayiş etdirir - yəni regional müttəfiqlər daha çox hərəkət azadlığı əldə edir, lakin ümumi istiqamətlər ABŞ maraqları ilə ziddiyyətə düşmür. Vaşinqton Türkiyənin çoxvektorlu siyasətini və Rusiya, Çinlə dialoqunu qəbul edir, təki bu kurs Qərbin əsas maraqlarına zərbə vurmasın.
Enerji və logistika geoiqtisadiyyatında yeni ox
Formalaşmaqda olan Ankara-Ər-Riyad oxu artıq regionun enerji və nəqliyyat geoiqtisadi strukturuna təsir göstərməyə başlayıb. Türkiyə və potensial sabitləşmiş Suriya ərazisindən keçəcək qaz, elektrik və yük tranziti üzrə ortaq layihələr Fars körfəzi ölkələrini Avropa bazarlarına birbaşa birləşdirən alternativ inteqrasiya modelini yaradır. Bu model tranzit xərclərini azaldır, rəqib marşrutların mövqelərini zəiflədir və Türkiyənin Avropa ilə Ərəb yarımadası arasında əvəzolunmaz vasitəçi kimi rolunu gücləndirir.
Nəticə: yeni regional balans
Bütün bu proseslər göstərir ki, Türkiyə-Səudiyyə yaxınlaşması artıq sadə diplomatik istiləşmə mərhələsini keçib və struktur xarakter alıb. Bu, həm regional, həm də qlobal nizamda dərin dəyişikliklərin əlamətidir. Türkiyə Qərbin periferik müttəfiqi olmaqdan çıxaraq müstəqil güc mərkəzinə çevrilir, Səudiyyə Ərəbistanı isə maliyyə kapitalını strateji mövqe və xarici-iqtisadi təsir alətinə transformasiya edir.
Ankara-Ər-Riyad oxunun formalaşmasının nəticələri: balansların yenidən bölgüsü və regionun təkamül ssenariləri
Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı oxunun davamlı formalaşması bütün Yaxın Şərq münasibətləri sisteminə çoxölçülü təsir göstərir - bu, həm əsas güclər arasında nüfuz bölgüsünü dəyişir, həm də regional və xarici oyunçular arasındakı qarşılıqlı əlaqə məntiqini yenidən qurur.
İran amili: birbaşa toqquşma olmadan struktur təzyiq
Yeni Türkiyə-Səudiyyə oxu istər-istəməz İranın strateji mövqeyinə təsir göstərir. Amma hazırkı mərhələnin əsas özəlliyi ondadır ki, burada açıq qarşıdurma xətti formalaşmır. Söhbət 2010-cu illərin ortalarındakı anti-iran bloku kimi hərbi bloklaşmadan yox, dəyişən regional şərait nəticəsində Tehran üçün strateji manevr imkanlarının daralmasından gedir.
İran eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə məhdudiyyətlərlə üzləşir. Əvvəla, Türkiyənin Suriyada və Şimali İraqda hərbi-kəşfiyyat varlığının güclənməsi İranın proksi qüvvələrinin sərbəst hərəkət imkanlarını azaldır. Eyni zamanda, Ankara ilə Ər-Riyadın təhlükəsizlik və müdafiə sənayesi sahəsində dərinləşən əməkdaşlığı sünni dövlətlər üçün yeni alternativ güc mərkəzi yaradır, bu isə onların Tehran və digər xarici oyunçular arasında taktiki balans saxlama motivasiyasını zəiflədir.
Bununla yanaşı, Ankara məqsədli şəkildə İranla birbaşa rəqabətə girməkdən çəkinir. Türkiyə iqtisadi əlaqələri, enerji əməkdaşlığını və diplomatik kanalları qoruyur, İran istiqamətini öz çoxvektorlu siyasətinin tərkib hissəsi kimi saxlayır. Bu mənada təzyiq daha çox struktur xarakter daşıyır - konfrontal deyil, lakin İranın təsir arealını daraldaraq regionda daha idarəolunan və sabit balans formalaşdırır.
İsrail: eksklüzivliksiz yeni reallığa adaptasiya
İsrail üçün Ankara-Ər-Riyad oxunun yaranması o deməkdir ki, o, sünni monarxiyalar və ABŞ ilə münasibətlərdə əvvəlki strateji eksklüzivliyinin bir hissəsini itirir. Amma bu yeni düzən İsrailin təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid yaratmır. Səudiyyə Ərəbistanı, ABŞ vasitəsilə aparılan ehtiyatlı yaxınlaşmaya baxmayaraq, münasibətləri institusionallaşdırmaqdan yayınır - çünki bu, onun diplomatik manevr imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Türkiyə də İsraillə mürəkkəb və ziddiyyətli münasibətlər tarixindən sonra praqmatik xətt tutur. Enerji, ticarət və logistika sahələrində koordinasiya kanallarını açıq saxlayır. Beləcə, İsrail yeni reallıqda hələ də mühüm oyunçu olaraq qalır, amma artıq yeganə mərkəz deyil - regionun arxitekturası çoxlaylı xarakter alır, təhlükəsizlik isə ikili alyanslar ətrafında deyil, kəsişən maraqlar və qarşılıqlı asılılıqlar şəbəkəsi üzərində qurulur.
Rusiya amili: məhdud, amma sabit iştirak
Rusiya hələ də Yaxın Şərq siyasətində sistemli aktordur, amma onun regional balanslara təsir imkanları tədricən azalır. Ankara Moskvanı enerji, ticarət və Suriyadakı, eləcə də Cənubi Qafqazdakı münaqişələrin idarə olunmasında mühüm tərəfdaş kimi görür, lakin onu Qərbə alternativ kimi qəbul etmir.
Türkiyə Rusiya ilə dialoqu öz strateji muxtariyyətini gücləndirmək üçün alət kimi istifadə edir, eyni zamanda asılılıqdan yayınır və praqmatik balansı qoruyur. Bu isə Moskva üçün regional siyasətin "memarı" rolundan "adaptasiya edən iştirakçı" roluna keçidi ifadə edir. Artıq Kreml Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı kimi yeni güc mərkəzlərinin təşəbbüsləri ilə hesablaşmağa məcburdur.
Qırmızı dəniz və Şərqi Aralıq dənizi: təsirin coğrafi genişlənməsi
Türkiyə-Səudiyyə yaxınlaşmasının ən az dəyərləndirilən nəticələrindən biri onun Qırmızı dəniz və Şərqi Aralıq dənizi hövzələrinə proyeksiyasıdır. Qlobal təchizat zəncirlərindəki gərginlik fonunda dəniz kommunikasiya xətləri, limanlar və tranzit qovşaqları üzərində nəzarət xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Ankara və Ər-Riyadı birləşdirən maraqlar gəmiçiliyin təhlükəsizliyinin təminatı, enerji marşrutlarının qorunması və destabilizasiya yaradan aktorların neytrallaşdırılmasını əhatə edir. Beləcə, Şərqi Aralıq dənizindən başlayaraq Süveyş kanalı və Qırmızı dənizə qədər uzanan təsir qövsü formalaşır - burada Türkiyə əməliyyat mərkəzi, Səudiyyə Ərəbistanı isə maliyyə-institusional dayağı rolunda çıxış edir. Gələcəkdə bu zona iki dövlətin iqtisadi və hərbi-siyasi koordinasiyasının əsas məkanına çevrilə bilər, onları yeni Yaxın Şərq arxitekturasının sistemli oyunçularına çevirərək.
İnkişaf ssenariləri
Ssenari 1. İnstitusional ox. Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı layihə əsaslı əməkdaşlıqdan çıxaraq təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi və infrastruktur sahəsində davamlı koordinasiya mexanizmləri yaradır. Daimi birgə formatların - koordinasiya şuraları, hökumətlərarası komitələr, kəşfiyyat məlumatı mübadiləsi kanallarının - formalaşması mümkündür. ABŞ bu prosesi özünün birbaşa iştirakını azaltmaq üçün "idarə olunan balans" modeli kimi dəstəkləyir. Ehtimal: orta-yüksək.
Ssenari 2. Məhdud tərəfdaşlıq. Yaxınlaşma davam edir, amma tam institusionallaşmaya çevrilmir. Hər iki tərəf müstəqil siyasət yürütməyə davam edir, ABŞ, Çin, Rusiya və digər regional bloklar arasında balans yaradır. Əməkdaşlıq çevik, tranzaksion xarakter daşıyır və konkret sahələrdə - enerji, nəqliyyat, müdafiə tədarükü - cəmlənir. Ehtimal: qısamüddətli dövrdə yüksək.
Ssenari 3. Fraqmentasiya. Xarici böhranlar, daxili iqtisadi gərginlik və ya regional siyasət məsələlərində fikir ayrılıqları Ankara-Ər-Riyad oxunun zəifləməsinə gətirə bilər. Əməkdaşlıq yalnız bəzi sahələrdə - enerji və investisiyada - qalacaq, lakin strateji koordinasiya azalacaq. Ehtimal: aşağı, lakin tam istisna edilmir.
Strateji nəticə
Ankara-Ər-Riyad oxunun formalaşması Yaxın Şərqin post-amerikamərkəzli, lakin antiamerikan olmayan regional nizam modelinə keçidini əks etdirir. Yeni güc konfiqurasiyası mərkəzləşmədən uzaq, çoxşəbəkəli qarşılıqlı asılılıqlara əsaslanır və regional muxtariyyət mərkəzlərinin rolunu artırır.
Türkiyə hərbi təhlükəsizlik, tranzit və geo-iqtisadiyyatı birləşdirən müstəqil oyunçu kimi mövqeyini möhkəmləndirir, Səudiyyə Ərəbistanı isə maliyyə və investisiya potensialını uzunmüddətli təsir alətinə çevirir.
Əsas yeni reallıq bundan ibarətdir ki, regionun sabitliyi artıq xarici təminatçılar tərəfindən deyil, bir-birindən asılı, lakin muxtar dövlətlərin praqmatik maraqlar balansı əsasında formalaşır. Bu isə Yaxın Şərqin yeni arxitekturasını müəyyənləşdirir - burada güc toplanmır, paylanır və sabitlik mürəkkəb, amma çevik tarazlığın məhsuluna çevrilir.