Bolqarıstanın Rumen Radevi növbəti Orbanmı?- ÖZƏL

Macarıstanda Viktor Orban rejiminin süqutunu alqışlayan müşahidəçilər elə həmin vaxt qonşu Bolqarıstanda siyasi sürprizlə üzləşdilər. Keçmiş prezident Rumen Radev və onun "Proqressiv Bolqarıstan" koalisiyası növbədənkənar parlament seçkilərində qəti qələbə qazanaraq parlament yerlərinin təxminən 55%-ni, mütləq çoxluğu əldə etdi.
Dərhal Brüssel, Kiyev və Qərb paytaxtlarında həyəcan təbili çalındı. Radev çoxdan "Rusiyayönlü" və "avropeskeptik" siyasətçi kimi tanınır. Bir çoxları onu "Bolqarıstanlı Orban" adlandıraraq, Sofiyanın indi Budapeştə qoşulub Ukraynaya ABŞ və NATO dəstəyini bloklayacağını proqnozlaşdırdılar.
Lakin bu nəticə tələsik və çox güman ki, yanlış ola bilər. Budur, Bolqarıstanın yeni güclü liderinin niyə Viktor Orban olmayacağını izah etməyə çalışaq.  
1. Radevin konstitusiya çoxluğu yoxdur
Orbanın Macarıstandakı hakimiyyəti üçdə iki konstitusiya super-çoxluğuna əsaslanırdı  ki, bu da ona qanunları və konstitusiyanı istədiyi kimi dəyişməyə imkan verirdi. Radevin "Proqressiv Bolqarıstan"ı parlament yerlərinin təxminən 55%-ni qazanıb ki, bu mütləq  çoxluq olsa da  konstitusiya dəyişiklikləri üçün lazım olan üçdə iki hissədən çox uzaqdır.
Əsas islahatları keçirmək və ya müqavilələri ratifikasiya etmək üçün Radev avropayönlü partiyaların dəstəyinə arxalanmalı olacaq. Bu da onu kompromisə məcbur edəcək, mübahisəyə yox. O, Orban kimi müxalifəti silə bilməz.
2. O, solçu siyasətçidir, Trampla ittifaqda deyil
Orban - açıq şəkildə Donald Tramp və Amerika sağçıları ilə ittifaq qururdu, Radev isə Bolqarıstan Sosialist Partiyasından (kommunist partiyasının varisi) çıxıb. Onun siyasi kökləri solçuluqdur, Tramp administrasiyası ilə təbii ittifaqı yoxdur. Əslində, onun dünyagörüşü Vaşinqtonun hazırkı xarici siyasət dairələri ilə toqquşur.
Bu, ona görə vacibdir ki, Orbanın Avropadakı nüfuzu Trampla bağlı şəbəkələrlə münasibətləri hesabına artıb. Radevin bu körpüsü yoxdur. O, ABŞ-ın siyasi dəstəyinə AB-nin təzyiqindən qorunmaq üçün arxalana bilməz.
3. Bolqarıstan Aİ fondlarına Moskvanın razılığından daha çox ehtiyac duyur
Radev iqtisadi islahatlar vəd edib. Bolqarıstan hələ də Aİ-nin ən kasıb üzvlərindən biridir və Brüsselin bərpa və inteqrasiya fondlarından böyük ölçüdə asılıdır. Bu pula çıxış əldə etmək üçün Sofiya ümumən Aİ-nin xarici siyasəti - o cümlədən sanksiyalar və Ukraynaya dəstək ilə uyğunlaşmalıdır.
Əgər Radev Ukrayna məsələsində Aİ konsensusuna açıq şəkildə qarşı çıxsa, milyardlarla avroluq yardımı riskə atar. Onun hökuməti bu qiyməti ödəyə bilməz. Orban isə Macarıstanın veto hüququndan pazlıq aləti kimi istifadə edirdi, lakin eyni zamanda dondurulmuş vəsaitlərlə üzləşdi. Radevin, xüsusilə Bolqarıstanın daha zəif iqtisadiyyatını nəzərə alaraq, bu riskə getməsi ehtimalı azdır.
4. Bolqarıstanın silah sənayesi müharibədən gəlir əldə edir
Ukraynaya hərbi-sənaye marağı az olan Macarıstandan fərqli olaraq, Bolqarıstan sovet dövrü  sursat və silahların əhəmiyyətli istehsalçısıdır. Bolqarıstan silah zavodları tam gücü ilə işləyərək Ukraynaya vasitəçilər və birbaşa müqavilələr yolu ilə silah tədarük edir.
Radev əvvəllər hərbi yardıma qarşı çıxış edib, lakin o zaman prezident kimi səlahiyyətləri məhdud idi. İndi baş nazir (və ya hakim koalisiyanın lideri) kimi o, silah lobbisi və işləri Ukraynaya davamlı ixracdan asılı olan şirkətlərin  ciddi daxili təzyiqi ilə üzləşəcək. Bu axını kəsmək Bolqarıstan sənayesinə və məşğulluğa zərbə vura bilər ki,  bu da  siyasi cəhətdən uzaqgörən addım deyil. 
5. Rusiyayönlü "Dirçəliş" partiyası məğlub oldu
Ən ciddi  göstəricilərdən biri: Kremlə bağlı, radikal "Dirçəliş" (Vazrazhdane) partiyası əvvəlki seçki ilə müqayisədə təxminən üç dəfə az yer qazandı. Beləliklə Bolqarıstan seçiciləri ifrat rusiyayönlü ritorikanı rədd etdi.
Radev bunu açıq şəkildə görür. O bilir ki, özü rusiyayönlü adlandırılsa da, seçicilərin açıq anti-Qərb və ya anti-Ukrayna mövqeyinə heç bir həvəsi yoxdur. Bu kartı həddən artıq oynamaq yeni etirazlara və təkrar seçkilərə səbəb ola bilər - Radevin qaçmaq istədiyi də budur.
6. Radev praqmatikdir olub 
2017-2026-cı illərdə prezident kimi Radev tez-tez alovlu bəyanatlar verib, sanksiyaları bloklamaqla hədələyib, təhlükəsizlik sazişlərini imzalamaqdan imtina edib, NATO-nu tənqid edib. Lakin praktikada o, heç vaxt heç nəyi bloklamayıb. O, Ukrayna ilə təhlükəsizlik sazişini (tənqid etdikdən sonra) imzalayıb. Aİ sanksiyalarına veto qoymayıb. Bu yaxınlarda o, Bolqarıstan iştirak etməsə belə, Ukraynaya 90 milyard avroluq krediti maneə törətməməsi lazım olduğunu bildirib.
Bu davranış çevik bir siyasətçini üzə çıxarır - o, daxili istehlak üçün avropeskeptik ritorikadan istifadə edir, lakin nəticədə kompromisi mübahisədən üstün tutur. O, tacirdir, fanatik deyil.
7. Çexiyadakı Andrey Babiş presedenti
2025-ci ilin oktyabrında Çexiyada seçkilər öncəsi yaranan çaxnaşmanı yada salaq. Andrey Babiş geniş şəkildə "Çexiyalı Orban" - populist, guya rusiyayönlü iş adamı adlandırılırdı. Bir çoxları Praqanın Ukraynanı tərk edəcəyindən qorxurdu.
Babiş qalib gəldi, lakin Çexiya nəinki Ukraynaya artilleriya sursatı təşəbbüsünü davam etdirdi -   üstəlik onu genişləndirdi. Niyə? Çünki bu, Çexiya sənayesi üçün sərfəli idi və milli marağa uyğun idi. Eyni məntiq Bolqarıstana da şamil edilir. Radev narazılıq edə bilər, lakin o, ehtimal ki, Bolqarıstanın xeyrinə olan yerdə gizli dəstəyi davam etdirəcək.
Radevin qələbəsi, şübhəsiz ki, sola sürüşmə və korrupsiya ilə siyasi xaosa qarşı etirazdır. Bolqarıstan 2021-ci ildən bəri on hökumət və səkkiz parlament seçkisi keçirib. Seçicilər rusiyayönlü inqilab deyil, sabitlik istəyirdi.
Ukrayna Radevin rəhbərliyi altında Sofiyadan coşğulu dəstək almayacaq - lakin Macarıstan tipli blokada ilə də üzləşməyəcək. Daha çox sözügedən tənqid, Moskvaya qarşı simvolik jestlər və bəzən ayaq sürümə gözləyək..
"Bolqarıstanlı Orban" iddiaları dramatik manşetlər  üçün cəlbedicidir. Reallıq isə başqadır və bu  Ukrayna üçün yaxşı xəbərdir.
Əlimusa İbrahimov
Politoloq