"Sadəcə qadağa kifayət deyil": Qohum evlilikləri probleminin kökü haradadır?

Şamil Paşayev: "İnsanların şəxsi həyatına tam nəzarət etmək hüquqi baxımdan mümkün deyil".

Azərbaycanda ailə institutu tarixən yalnız sosial strukturun deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin əsas dayaqlarından biri kimi qəbul olunub. Nəsil bağları, qohumluq münasibətləri, ailədaxili həmrəylik və ənənələr cəmiyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Lakin zaman dəyişdikcə bu münasibətlərin bəzi formaları müasir hüquqi və tibbi yanaşmalar baxımından yenidən qiymətləndirilməyə başlanıb. Xüsusilə qohum evlilikləri məsələsi son illərdə həm ictimai müzakirələrin, həm də dövlət siyasətinin diqqət mərkəzinə çevrilib. Uzun müddət bəzi bölgələrdə adət-ənənə kimi qəbul olunan qohum evlilikləri bu gün artıq yalnız mədəni seçim kimi deyil, eyni zamanda ciddi sosial, tibbi və hüquqi nəticələr doğuran məsələ kimi dəyərləndirilir. Genetik risklər, irsi xəstəliklərin artma ehtimalı, həmçinin gələcək nəsillərin sağlamlığı ilə bağlı narahatlıqlar bu mövzunun aktuallığını daha da artırır. Məhz bu səbəbdən dövlət səviyyəsində məsələyə müdaxilə edilməsi və hüquqi çərçivənin sərtləşdirilməsi qaçılmaz hesab olunub. 2025-ci il iyulun 1-dən qüvvəyə minən yeni qanunvericilik dəyişiklikləri Azərbaycanda yaxın qohumlar arasında nikahın rəsmiləşdirilməsini qadağan etməklə bu sahədə ciddi dönüş nöqtəsi yaradıb. Artıq ortaq baba və nənəyə malik şəxslər arasında nikahın dövlət qeydiyyatına alınması mümkün deyil və müvafiq qurumlar bu cür müraciətləri qəbul etmir. Bu addım həm cəmiyyətin sağlam gələcəyinin qorunması, həm də beynəlxalq təcrübəyə uyğunlaşma baxımından mühüm qərar kimi qiymətləndirilir. Lakin qanunun qüvvəyə minməsinə baxmayaraq, bəzi regionlarda qohum evliliklərinin qeyri-rəsmi və gizli şəkildə davam etdirildiyi ilə bağlı məlumatlar yayılmaqdadır. Ağcabədi rayonunun Avşar kəndində iki bacının övladlarının - xalaoğlu və xalaqızının evlənməsi barədə yayılan xəbərlər bu problemin hələ də tam aradan qalxmadığını göstərir. Belə hallar qanunla qadağan olunsa da, ənənə, sosial təzyiq və məlumat azlığı kimi amillər bəzi ailələri hələ də bu yola sövq edir. Mövcud vəziyyət bir daha göstərir ki, təkcə hüquqi qadağalar problemin tam həlli üçün kifayət etmir. Bu məsələ həm də maarifləndirmə, ictimai düşüncənin dəyişməsi və xüsusilə regionlarda yaşayan əhali arasında tibbi biliklərin artırılması ilə paralel şəkildə həll olunmalıdır. Qohum evliliklərinin yaratdığı risklər barədə dolğun və anlaşılan məlumatların verilməsi, gənclərin seçim azadlığının genişləndirilməsi və ailə institutunun sağlam təməllər üzərində qurulması bu istiqamətdə əsas prioritetlərdən biri kimi çıxış edir. Beləliklə, Azərbaycanda qohum evlilikləri ətrafında yaranan yeni hüquqi reallıq, cəmiyyətin ənənə ilə müasirlik arasında qaldığı həssas bir keçid dövrünü əks etdirir. Bu yazıda həm qanunvericilik dəyişikliklərinin mahiyyəti, həm regionlarda müşahidə olunan praktiki hallar, həm də problemin sosial və tibbi tərəfləri geniş şəkildə təhlil olunacaq.

Mövzu ilə bağlı hüquqşünas Şamil Paşayev Olaylar.az-a danışıb: "Bunu əvvəldən də qeyd etmişdik ki, müəyyən qohumluq dərəcəsində olan şəxslərin nikaha daxil olması qanunla qadağandır. Lakin məsələ yalnız bununla bitmir və problemin mahiyyəti daha dərin qatlara gedib çıxır. Əgər həmin şəxslər - məsələn, xalaoğlu və xalaqızı - nikahdan kənar birlikdə yaşamaq qərarına gəlsələr, bunun qarşısını almaq faktiki olaraq mümkün deyil. Yəni bu məsələni yalnız hüquqi müstəvidə həll etmək, sadəcə qanunvericiliyə dəyişiklik etməklə problemi kökündən aradan qaldırmaq real görünmür. Əslində burada əsas məsələ düşüncənin dəyişdirilməsi ilə bağlıdır. Cəmiyyət uzun illər ərzində formalaşmış müəyyən stereotiplər və ənənəvi yanaşmalar çərçivəsində bu cür münasibətlərə bəzən normal yanaşıb. Lakin müasir dövrdə elmi biliklər, tibbi araşdırmalar və sosial təcrübə göstərir ki, qohum evlilikləri ciddi risklər yaradır. Məhz buna görə də insanlara bu evliliklərin zərərli tərəfləri düzgün, aydın və əsaslandırılmış şəkildə çatdırılmalıdır. Sadəcə "qadağandır" demək kifayət etmir - insanlar niyə qadağan olunduğunu başa düşməlidirlər. Bu baxımdan, xüsusilə tibbi, bioloji və psixoloji fəsadların izahı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Genetik xəstəliklərin yaranma ehtimalının yüksək olması, uşaqlarda müxtəlif fiziki qüsurların və psixoloji problemlərin ortaya çıxma riski konkret faktlarla, real nümunələrlə izah edilməlidir. İnsanlar bu barədə yalnız nəzəri məlumat almamalı, eyni zamanda bu halların real həyatda necə nəticələr doğurduğunu dərk etməlidirlər. Yəni problem yalnız məlumat verməklə deyil, həmin məlumatın insanların şüurunda təsir yaratması ilə həll oluna bilər. Əldə olunacaq nəticə isə belə formalaşır: qanunvericilik səviyyəsində - Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinə edilmiş dəyişikliklərlə - yaxın qohumlar arasında nikahın rəsmiləşdirilməsinin qarşısı alınır. Bu, mühüm və zəruri addımdır. Lakin bununla yanaşı qəbul edilməlidir ki, insanların şəxsi həyatına tam nəzarət etmək, onların birlikdə yaşamasını və ya qohumlar arasında münasibətləri hüquqi yolla qadağan etmək mümkün deyil. Bu, həm hüquqi baxımdan insan hüquqları ilə bağlı məhdudiyyətlər yaradır, həm də praktiki olaraq həyata keçirilməsi mümkün olmayan bir nəzarət mexanizmi tələb edir.

Hüquqşünas bildirib ki, məhz buna görə problemin həlli daha geniş və kompleks yanaşma tələb edir. Burada yalnız dövlət qurumlarının deyil, bütövlükdə cəmiyyətin müxtəlif institutlarının üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Media bu mövzunu davamlı şəkildə işıqlandırmalı, maarifləndirici materiallar hazırlamalı, real həyat hekayələri və ekspert rəyləri ilə ictimai rəyin formalaşmasına təsir etməlidir. Uşaq bağçalarından başlayaraq məktəblərə, ali təhsil müəssisələrinə qədər bütün təhsil sistemi bu istiqamətdə sistemli iş aparmalıdır. Gənclərə erkən yaşlardan sağlam ailə modeli, genetik risklər və məsuliyyətli seçimlər barədə məlumat verilməlidir. Eyni zamanda qeyri-hökumət təşkilatları da maarifləndirmə kampaniyaları, sosial layihələr və ictimai təşəbbüslərlə bu prosesə töhfə verməlidir. Aydındır ki, insanları zorla müəyyən qərarlardan çəkindirmək mümkün deyil. Nikaha icazə verilməməsi hüquqi baxımdan müəyyən məhdudiyyət yaradır, lakin bu, problemi tam şəkildə aradan qaldırmır. Əksinə, əgər cəmiyyətin düşüncəsi dəyişməzsə, belə halların nikahdan kənar münasibətlər formasında davam etməsi ehtimalı daha da artır. İnsanlar rəsmi nikahdan imtina edərək qeyri-rəsmi birlikdə yaşamağa üstünlük verə bilərlər.

"Nikahın qadağan edilməsi şəxslər arasında vətəndaş nikahını, yəni rəsmi qeydiyyatdan keçmədən ailə kimi birlikdə yaşamağı məhdudlaşdıra bilmir. Bu gün də belə hallar mövcuddur və insanlar nikahdan kənar birlikdə yaşayırlar. Sadəcə, bu münasibətlər dövlət tərəfindən rəsmi şəkildə qeydiyyata alınmır. Bununla belə, onların uşaq dünyaya gətirməsi, valideynlik hüquqlarına malik olması qanunla qadağan edilmir. Yəni hüquqi qadağa yalnız nikahın rəsmiləşdirilməsinə aiddir, münasibətin özünü tam şəkildə aradan qaldırmır. Bu isə öz növbəsində başqa bir sosial nəticəyə gətirib çıxara bilər - nikahsız ailələrin sayının artması. Rəsmi nikahın olmaması ailə institutunun hüquqi çərçivədən kənarda formalaşmasına, müəyyən sosial və hüquqi boşluqların yaranmasına səbəb ola bilər. Bu isə gələcəkdə uşaqların hüquqları, ailədaxili münasibətlərin tənzimlənməsi və sosial təminat məsələləri baxımından əlavə çətinliklər yarada bilər", - deyə hüquqşünas qeyd edib.

Ekspert əlavə edib ki, bu məsələ bir daha göstərir ki, problemin kökü qanunlardan daha çox düşüncə və yanaşma tərzindədir. Qanun yalnız çərçivə yaradır, istiqamət göstərir. Lakin həmin çərçivənin real həyatda necə işləyəcəyi insanların düşüncəsindən, seçimlərindən və məlumatlılıq səviyyəsindən asılıdır. Düşüncə dəyişmədikcə isə nə qədər hüquqi məhdudiyyət tətbiq olunsa da, problemin müxtəlif formalarda davam etməsi qaçılmaz olaraq qalır.

Səidə Ramazanova