Texnologiyanın sürəti və cəmiyyətin uyğunlaşma böhranı - Türkiyədə baş verən məktəb faciələri fonunda qeydlər

Müasir dövrü xarakterizə etmək üçün bəlkə də ən uyğun anlayış "keçid mərhələsi"dir. Amma bu, klassik mənada sakit və tədricən baş verən dəyişiklik deyil. Bu, texnologiyanın sürətlə irəlilədiyi, lakin cəmiyyətin həmin sürətə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyi bir aralıq vəziyyətdir. Biz artıq köhnə dünyanın qaydaları ilə yaşaya bilmirik, amma yeni dünyanın qaydalarını da hələ tam qura bilməmişik.
Bu keçidin əsas mühərriki texnoloji transformasiyadır. Süni intellekt, rəqəmsal platformalar, avtomatlaşdırma və informasiya axınının sürətlənməsi təkcə iqtisadi sahəni deyil, insanın düşünmə, qərarvermə və özünüifadə formalarını da dəyişdirir. Bəlkə də ilk dəfədir ki, bu dəyişikliklər bu qədər sürətli və bu qədər mərkəzləşmiş şəkildə baş verir. Bir neçə texnoloji struktur artıq yalnız bazarı deyil, gündəlik həyatın ritmini, nəyi görəcəyimizi, nədən narahat olacağımızı belə müəyyənləşdirir.
Bu isə yeni bir vəziyyət yaradır: insan artıq yalnız öz təcrübəsi ilə deyil, seçilmiş və filtrdən keçmiş bir reallıq vasitəsilə dünyanı qavrayır. Bu reallıq isə çox zaman daha gərgin, daha aqressiv və daha qeyri-müəyyən görünür. Belə bir mühitdə qorxu, narahatlıq və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik hissinin artması təbii hal alır. Xüsusilə gənc nəsillər üçün bu vəziyyət daha kəskin hiss olunur. Çünki onlar nə əvvəlki sabit strukturlara sahibdirlər, nə də yeni sistemin qaydalarını tam mənimsəyə biliblər.
Məhz bu kontekstdə son günlər Türkiyədə məktəb mühitində baş verən faciəvi hadisələrə baxmaq lazımdır. Bu hadisələri yalnız təhlükəsizlik problemi kimi izah etmək reallığı sadələşdirmək olardı. Burada məsələ daha genişdir: texnologiyanın sürəti ilə sosial həyatın uyğunlaşma qabiliyyəti arasındakı uçurum. Bu uçurum xüsusilə gənclərin daxili dünyasında özünü daha açıq şəkildə göstərir.
Bu gün yeniyetmələr informasiya çatışmazlığından deyil, əksinə, həddindən artıq və nizamsız informasiya axınından əziyyət çəkirlər. Onlar eyni anda həm ideal həyat modellərini, həm uğur təzyiqini, həm də zorakılıq və aqressiya nümunələrini görürlər. Bu isə reallıqla gözləntilər arasında dərin uçurum yaradır. Nəticədə insan ya özünü yetərsiz hiss edir, ya da bu yetərsizlik hissini kompensasiya etmək üçün daha sərt və bəzən destruktiv davranışlara yönəlir.
Belə bir şəraitdə tez-tez səslənən "qadağalar artırılmalıdır" yanaşması müəyyən qədər başadüşüləndir. Xüsusilə 15 yaşına qədər olan uşaqların sosial mediaya girişinin məhdudlaşdırılması müəyyən mənada təqdirəlayiq addım kimi görünür. Artıq bir sıra ölkələrdə bu istiqamətdə hüquqi tənzimləmələr tətbiq olunub, Türkiyə də daxil olmaqla bəzi ölkələrdə isə bu məsələ ciddi şəkildə müzakirə edilir. Lakin açıq şəkildə demək lazımdır ki, məhdudiyyətlər və qadağalar bir yerə qədər təsirlidir, amma məsələnin köklü həlli deyil. Qadağa riskin formasını dəyişə bilər, amma səbəbi aradan qaldırmır. Əgər gəncin daxilində yaranan boşluq, yönsüzlük və mənasızlıq hissi qalırsa, o zaman problem başqa formada yenidən üzə çıxır.
Bu baxımdan məsələni daha geniş düşünmək lazımdır. Texnologiya artıq sadəcə alət deyil, sosial mühitin özünə çevrilib. Bu mühitdə formalaşan nəsil isə daha həssas, daha sürətli və eyni zamanda daha çox istiqamətə ehtiyac duyan bir nəsildir. Əgər bu istiqamət verilməzsə, texnologiyanın yaratdığı imkanlar eyni zamanda risk mənbəyinə çevrilir.
Digər tərəfdən, bu proseslər qlobal kontekstdən də ayrı deyil. Dünya səviyyəsində artan münaqişələr, siyasi qeyri-müəyyənlik və sosial gərginlik cəmiyyətlərin daxilindəki davranışlara da təsir edir. Güvənin azaldığı, gələcəyin dumanlı göründüyü bir dünyada fərdlər də daha çox gərgin və reaksiyaya açıq olurlar. Bu mənada məktəbdə baş verən hadisələr böyük mənzərənin kiçik, amma xəbərdaredici bir hissəsidir.
Bu reallıq qarşısında artıq yalnız problemi təsvir etmək kifayət deyil, müəyyən istiqamətlər də göstərmək lazımdır. İlk növbədə qəbul edilməlidir ki, gənclərlə bağlı məsələlər inzibati yanaşma ilə deyil, sosial və psixoloji yanaşma ilə həll olunur. Məktəblərdə psixoloji xidmətlər formal xarakter daşımamalı, real riskləri vaxtında müəyyən edən və müdaxilə edən sistemə çevrilməlidir. Müəllim yalnız dərs deyən deyil, eyni zamanda sosial müşahidəçi və yönləndirici rolunu daşımalıdır.
Ailə mühiti isə qadağa üzərində deyil, dialoq üzərində qurulmalıdır. Uşaq özünü ifadə edə bilmədikdə problem dərinləşir. Onu dinləyən, anlayan və yönləndirən mühit isə riskləri azaldır. Eyni zamanda gənclər üçün alternativ sosiallaşma imkanları - idman, mədəniyyət, yaradıcılıq və ictimai fəaliyyət sahələri - daha əlçatan və cazibədar olmalıdır. Çünki boşluq heç vaxt boş qalmır; o ya sağlam fəaliyyətlə, ya da riskli davranışla doldurulur.
Rəqəmsal mühitlə bağlı yanaşma da yalnız qadağa mərkəzli deyil, maarifləndirmə və balans üzərində qurulmalıdır. Gənclərə yalnız istifadə etməməyi deyil, düzgün istifadə etməyi öyrətmək daha uzunmüddətli və effektiv nəticə verir. Texnologiya ilə mübarizə aparmaq mümkün deyil, amma onun təsirini idarə etmək mümkündür.
Nəticə etibarilə, biz texnologiyanın sürətlə irəlilədiyi, lakin cəmiyyətin bu sürətə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyi bir dövrdə yaşayırıq. Bu gecikmə isə xüsusilə gənc nəsillər üçün ciddi risklər yaradır. Əsas məsələ texnologiyanı məhdudlaşdırmaq deyil, onun yaratdığı boşluqları sosial, psixoloji və dəyər əsaslı mexanizmlərlə doldura bilməkdir.
Çünki keçid dövrləri yalnız dəyişiklik deyil, həm də sınaq dövrləridir. Bu sınaqdan necə çıxacağımız isə yalnız texnoloji imkanlardan deyil, həmin imkanları necə mənalandırdığımızdan asılıdır.

Əbülfəz Süleymanlı, Türkiyənin Üsküdar Universitetinin Sosiologiya fakültəsinin professoru