TƏBİƏTİN VƏ RUHLARIN PIÇILTISINI DUYAN ZAUR USTAC

KAMAL CAMALOV
PEDAQOGİKA ELMLƏRİ DOKTORU
NAXÇIVAN MÜƏLLİMLƏR İNSTİTUTUNUN PROFESSORU
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ ƏMƏKDAR MÜƏLLİMİ
"QIZIL QƏLƏM" MÜKAFATI LAUREATI

Sevgi, məhəbbət bəşər mədəniyyətinin ən qədim və ən universal mənəvi kateqoriyalarından biridir. O, insanın daxili aləmini formalaşdıran, estetik düşüncəsini cilalayan və mənəvi kamilliyə aparan əsas psixoloji-emosional amillər sırasında xüsusi yer tutur. Poeziya isə bu ali duyğunun dilə gəlmiş, sözlə bədii-estetik forma qazanmış ən təsirli ifadə vasitəsidir.
Hər zaman milli-mənəvi dəyərlərin keşiyində duran şair Zaur Ustacın "Sevgi dolu şeirlər" kitabı məhz bu baxımdan insan qəlbinin incə tellərinə toxunan, sevginin çoxqatlı semantik məkanını bədii düşüncə müstəvisində təqdim edən poetik nümunələri bir araya gətirir. Kitabdakı şeirlərdə məhəbbət təkcə romantik hiss kimi deyil, həm də mənəvi saflığın, daxili harmoniya və insani dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Burada sevgi bəzən ümid, bəzən həsrət, bəzən də sədaqət və fədakarlıq kontekstində elmi-estetik baxımdan müşahidə oluna bilən bir fenomen kimi təcəssüm edir.

Kitabda yer alan poetik mətnlər emosional dərinliklə yanaşı, obrazlı təfəkkür, metaforik zənginlik və semantik bütövlük baxımından da diqqəti cəlb edir. İctimai-intellektual fikir şairi Zaur Ustac sevgi ilə yanaşması subyektiv hisslərin sadə ifadəsi ilə məhdudlaşmır; əksinə, sevgi insan və cəmiyyət münasibətlərinin fəlsəfi-estetik interpretasiyası səviyyəsinə yüksəlir.
Beləliklə, "Sevgi dolu şeirlər" kitabı oxucuya təkcə poetik zövq deyil, eyni zamanda mənəvi düşüncə, emosional özünüdərk və estetik kamillik baxımından zəngin bir mütaliə təcrübəsi təqdim edir. Bu toplu məhəbbətin elmi-anlayış çərçivəsində izahı ilə bədii duyumun vəhdətini nümayiş etdirən dəyərli ədəbi nümunə kimi qiymətləndirilir: "Çiçəklər", "Dağlar", "Sevgi", "Təbiət" və "Zəfər yolu".
Müasir ədəbi tədqiqatlarda fəsil başlıqlarının yalnız strukturlaşdırıcı element deyil, həm də mətnin ideya-konseptual xəttini ifadə edən simvolik göstəricilər kimi qiymətləndirilməsi vacib hesab olunur və bu baxımdan elmi araşdırmaya uyğun kateqoriyalar təşkil edir.
"Çiçəklər" adlı fəsli şair estetik və mənəvi inkişaf konsepti kimi ifadə edir. "Çiçəklər" fəsli müəllifin estetik düşüncəsini və mənəvi kamilləşmə ideyasını simvolizə edir. Burada çiçək obrazı həm estetik dəyər, həm də fərdi inkişafın mərhələlərini əks etdirən konsept kimi çıxış edir. Rəngarənglik və müxtəlif çiçək növləri insan təcrübələrinin çoxşaxəliliyini, çiçək açılması isə mənəvi olqunlaşmanı ifadə edir. Bu fəsil, elmi baxımdan, insan daxili aləminin inkişaf mərhələlərini bədii simvolika vasitəsilə təqdim edən model kimi qiymətləndirilə bilər.
"Dağlar" fəsli iradə və mənəvi möhkəmlik modeli kimi təqdim edilir. "Dağlar" fəsli obrazın müqavimət və sabitlik anlayışlarını simvolizə edir. Dağ yüksəklikləri ali məqsədləri, çətin keçidlər isə şəxsi inkişafın maneələrini əks etdirir. Burada dağ metaforu insan xarakterinin prinsipiallıq və əzmkarlıq xüsusiyyətlərini strukturlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Bu kontekstdə fəsil, psixoloji və sosial dayanıqlılığın simvolik modelini təqdim edir.
"Sevgi" fəsli şair tərəfindən humanist-pedaqoji konsept kimi təqdim edilir. "Sevgi" fəsli yalnız emosional kateqoriya kimi deyil, həm də sosial və mənəvi münasibətlərin formalaşmasında əsas mexanizm kimi təqdim olunur. Sevgi konsepti empatiya, bağlılıq və dəyər yönümlülük kimi elmi terminlərlə ifadə edilə bilər. Bu fəsil, humanist ideyanın mətndə konkret bədii struktura çevrildiyi nümunə kimi təhlil olunur.
"Təbiət" fəsli insan-təbiət münasibətlərinin fəlsəfi və ekoloji aspektini əks etdirir. Təbiət burada insanın daxili aləminin metaforik davamı və ekoloji şüurun simvolu kimi çıxış edir. Fəsildə harmoniya anlayışı tarazlıq prinsipi ilə, mühit isə şəxsiyyətin formalaşma faktorları ilə elmi terminologiya vasitəsilə ifadə olunur.
"Zəfər yolu" bölümündə isə şair tərəfindən məqsədyönlü inkişaf və sosial nailiyyət modeli kimi ifadə olunur. "Zəfər yolu" fəsildə fərdi və kollektiv inkişafın nəticə mərhələsini təqdim edir. Zəfər yalnız fiziki qələbə deyil, ideoloji və mənəvi üstünlük kimi təhlil olunur. Yol obrazı proses və inkişaf mərhələlərini, qələbə isə sosial-psixoloji yetkinliyi simvolizə edir. Bu fəsil, nəticəyə yönəlik fəaliyyət modelini və məqsədin mənəvi və sosial aspektlərini strukturlaşdıran konsept kimi qiymətləndirilir.
Beləliklə, fəsil başlıqları əsərdə yalnız strukturlaşdırıcı funksiyanı yerinə yetirmir, həm də müəllifin ideya sistemini simvolik və konseptual göstəricilər vasitəsilə təqdim edir. Hər bir fəsil, insanın mənəvi, estetik və sosial inkişafını, eləcə də ideya və dəyər sistemini elmi terminlərlə ifadə edən model kimi təhlil oluna bilər. Bu yanaşma, fəsil başlıqlarının elmi təhlilinə və bədii mətnin konseptual analizinə imkan yaradır. "Bənövşə" adlı şeirdə oxuyuruq:
Kimi öyər, bənövşəni,
Kimi qara, qara yaxar...
Bənövşənin od həsrəti,
Qarı da yandırıb, yaxar...
Bildiyimiz kimi bənövşə (incəlik, həssaslıq, gözəllik), qar (soyuqluq, maneə, əngəl), od həsrəti (iç alov, ehtiras). Burada ziddiyyətli bir duyğu dünyası yaradılır: bənövşənin incəliyi və od həsrəti qarı əridir, çətinliklərə rəğmən gözəllik və ehtiras qalib gəlir. Şair təbii elementlər vasitəsilə insan duyğularını simvolizə edir.
Bulaq başı buz, sırsıra,
Əlin düşə, köz ısıra,
Rəbbim yol verməz qüsura,
İçindən can qalxıb, baxar...
Burada şair təbiət və mənəviyyatı birləşdirir. Soyuq təbiət içərisində insanın daxili istiliyi (köz) çətinlikləri yüngülləşdirir. Allahın himayəsi və mənəvi qoruma vurğulanır. Obrazlı şəkildə, bu bənd insanın daxili gücü və mənəvi dəstəyi ilə çətinlikləri aşmasını göstərir.
Ustacam, xeyməm laməkan,
Rüsxət verə, qıla imkan,
Tər bənövşəm olar kankan,
Qar içindən çıxıb, qoxar.
Şair öz yaradıcı potensialını və təbiətə olan incə münasibətini ifadə edir. Bənövşə qar içindən çıxıb qoxması ilə gözəlliyin və incəliyin çətinliklərə rəğmən özünü göstərməsi metaforik olaraq təsvir olunur. Bu bənd həm də yaradıcılıq və həyat enerjisinin təbiətlə harmoniyasını göstərir.
Belə nəticəyə gələrək deyə bilərik ki, şeir ziddiyyət və harmoniya üzərində qurulub: gözəllik və incəlik (bənövşə) qarşısında sərtlik və çətinlik (qar, buz), daxili enerji və ehtiras (od, köz) ilə aşılır. Təbii elementlər - bənövşə, qar, buz, köz, bulaq - həm insan duyğularını, həm də mənəvi aspektləri simvolizə edir. Şair insan, təbiət və mənəviyyat arasındakı əlaqəni poetik və obrazlı dillə çatdırır.
Zaur Ustacın "Şehçiçəyim" adlı şeiri də sevgi və həsrət mövzusunu poetik şəkildə ifadə edən bir əsərdir. Şair burada "Şehçiçəyim" obrazı vasitəsilə dərin heyranlığını və ehtirasını vurğulayır.
Tacısan dünyamda tüm çiçəklərin,
Köksündən bal süzən, tər Şehçiçəyim...
Sehrinə düşmüşəm, nur ləçəklərin,
Əqli başdan alan, zər Şehçiçəyim...
Obraz, həm təbiətin zərifliyini əks etdirən çiçək metaforaları ilə, həm də qiymətli və nadir bir varlıq kimi təqdim olunur. Şeirdə çiçəklər, bal, nur ləçəklər və pərvanə kimi simvollar vasitəsilə sevgini həm vizual, həm də emosional olaraq təsvir etmək məqsədi güdülür.
Cəzbində qalmışam, tamam çar-naçar,
Sağımda, solumda çox çiçək açar,
Pərvanəyə dönüb, dövrəmdə uçar,
Sərrafam, seçmişəm, dürr Şehçiçəyim...
Şeir dili zəngin və obrazlıdır; misralardakı "zər", "dürr", "nur", "sehr" kimi sözlər oxucuda həm vizual təsir, həm də emosional rezonans yaradır. Təkrar olunan "Şehçiçəyim" ifadəsi vurğunu gücləndirir və şeirin ritmini təmin edir. Struktur baxımından şeir dörd bənddən ibarətdir, hər bənd özündə bir fikir və hissi tamamlayır. Misraların axıcı ritmi, şairin heyranlıq və həsrət hisslərini daha canlı şəkildə çatdırır.
Bir kərə, bir anlıq olsa da, vüsal
Ruhuma rahatlıq verməyir xəyal,
Sonu ölümsə də, gəl qoynuna al,
Həsrətdə yaşamaq, zor Şehçiçəyim...
Nəticə etibarilə, "Şehçiçəyim" şeiri, sevgi və həsrətin incə poetik ifadəsi olaraq oxucuya emosional təsir göstərir və Azərbaycan poeziyasının obrazlı dil ənənələrini əks etdirir.
Azərbaycan şifahi və yazılı ədəbiyyatında "Dağlar" motivi yalnız coğrafi məkanın poetik təsviri ilə məhdudlaşmır; bu obraz əsrlər boyu mənəvi ucalıq, əxlaqi bütövlük, ilahi qüdrət, dözüm və müqavimət anlayışlarının simvolik ifadə vasitəsinə çevrilmişdir. Xüsusiylə aşıq poeziyasında dağlar obrazı insanın daxili aləmi ilə təbiət arasında qurulan poetik paralelliyin əsas dayaq nöqtələrindən biri kimi çıxış edir.
Bu baxımdan Zaur Ustacın şeir kitabında ayrıca bir fəsli "Dağlar" adı altında təqdim etməsi təsadüfi seçim deyil, poetik düşüncənin ənənə ilə dialoqa girməsi, klassik aşıq poeziyasının semantik yükünün müasir poetik sistemdə yenidən aktuallaşdırılması cəhdi kimi dəyərləndirilməlidir. Fəsildə yer alan "Dağlar" şeirinin Aşıq Ələsgərə ithaf edilməsi isə bu dialoqun şüurlu və konseptual xarakter daşıdığını göstərir.
Məlumdur ki, Aşıq Ələsgər Azərbaycan aşıq poeziyasında "Dağlar" motivini ən geniş, çoxşaxəli və fəlsəfi səviyyədə işləyən sənətkarlardandır. Onun "Dağlar" rədifli və mövzuya bağlı şeirləri dağ obrazını bəzən müraciət ünvanı, bəzən sirdaş, bəzən isə hakim və şahid funksiyasında təqdim edir. Ələsgər poetikasında dağlar insan taleyinin sarsılmazlığı, haqq-ədalət meyarı və ilahi nizamın simvolu kimi çıxış edir. Bu poetik model zamanla aşıq poeziyasında kanonlaşmış və sonrakı nəsil şairlər üçün istinad nöqtəsinə çevrilmişdir.
Daxili harmoniyanın daşıyıcısı Zaur Ustacın "Dağlar" şeirini Aşıq Ələsgərə ithaf etməsi, hər şeydən əvvəl, ədəbi varislik prinsipinin bədii təsdiqi kimi çıxış edir. Burada ithaf formal xarakter daşımır; əksinə, poetik mətnin semantik qatlarında Ələsgər poeziyasına xas olan ritmik ahəng, müraciət forması, metaforik yük və intonasiya aydın şəkildə hiss olunur. Bu isə şairin klassik ənənəni mexaniki şəkildə təkrarlamadığını, onu yaradıcı şəkildə mənimsədiyini göstərir.
Elmi baxımdan qeyd etmək lazımdır ki, belə bir yanaşma intertekstuallıq və mədəni yaddaş anlayışları çərçivəsində təhlil oluna bilər. "Dağlar" fəsli həm fərdi poetik düşüncənin məhsulu, həm də kollektiv estetik yaddaşın davamı kimi çıxış edir. Şair bu fəsildə dağ obrazını yalnız təbiət təsviri kimi deyil, tarixi, mənəvi və milli kimlik göstəricisi kimi təqdim edir ki, bu da Ələsgər poetikasının ideya-estetik xətti ilə səsləşir.
ARDI VAR