Şiddət cinayətə çevrilmədən onu necə dayandıraq?

Şiddət anlayışı insanların varlığı ilə dünyada özünə yer tapan və varlığını davam etdirən bir fenomendir. Şiddət fenomeninin müəyyənləşdirilməsi və onun akademik şəkildə öyrənilməsi zorakılığın səbəblərini, eləcə də onun insan təbiəti, sağlamlığı və digər amillərlə əlaqəsini dərk etməyə qapı açır. Maraqlar toqquşmasından tutmuş fikir ayrılıqlarına, psixoloji, mədəni və ənənəvi səbəblərə qədər bir çox səbəblərdən istifadə edilən hər cür şiddətlə mübarizə aparmaq cəmiyyətin hər bir təbəqəsinin və hər bir fərdin, xüsusilə dövlətin borcudur. Zorakılığa meylin dramatik nəticələrindən biri olan qətl, hüquqi və cinayət ölçüləri ilə yanaşı, sosial təsirləri və əksləri olan mənfi bir anlayışdır. Səbəblər nə qədər fərqli olsa da, hər qətlin nəticəsi eynidir. Müqəddəs insan həyatına başqası tərəfindən planlı və ya plansız şəkildə son qoyulması hər bir inanc və hüquq sistemi tərəfindən cəzalandırılır, cəmiyyətlər tərəfindən də pislənir.
Dünyada iki əsas cinsə uyğun olmaqla yanaşı, kişi və qadınlar insan növünün davamlılığı üçün bioloji tamamlayıcı elementlər kimi dünyada birlikdə yaşayırlar. İnsanı dünyadakı bütün canlılardan fərqləndirən ən əsas xüsusiyyət olan düşünmə qabiliyyətini bəşəriyyətin və insanların bu gün gəldiyi nöqtə ilə daha yaxşı başa düşmək olar. Ancaq bütün bu inkişaf və irəliləyişlərin şiddətin və qətlin sona çatmasına heç bir təsiri olmadığını asanlıqla ifadə etmək olar. Zorakılıq və qətl məsələləri bu günün qlobal gündəmindədir və ümumilikdə dünyanı narahat edən bir mübarizə sahəsi kimi genişlənir.
Qadın-kişi münasibətləri daxilində tarixin müxtəlif dövrlərində mədəni, ekoloji, iqlim, inanc əsaslı, topoqrafik və s. səbəblərdən sosial rolların aydınlaşdırılmasında fərqliliklər və dəyişikliklər baş vermiş və bu hələ də yaşanmaqdadır. Dünyanın bu nöqtəsində dövlətlər, qeyri-hökumət təşkilatları, siyasi partiyalar, alimlər və digər aktorlar zorakılıq fenomeninin qarşısını almaq üçün öz gücləri və imkanları daxilində ehtiyat tədbirləri görməyə və ya tənzimləmələr etməyə çalışırlar ki, kişi-qadın münasibətlərində qadınlara qarşı dramatik və arzuolunmaz nəticələr olmasın.
Nəticələrinə görə şiddət oxşar olsa da, səbəblərinə görə dövrdən dövrə, cəmiyyətdən cəmiyyətə və insandan insana dəyişir. Dövlət hakimiyyətinin qabaqlayıcı və tənzimləmə imkanları çərçivəsində zorakılığa qarşı mübarizə sahəsində qanun çərçivəsində qabaqlayıcı və profilaktik tədqiqatlar və tənzimləmələr aparılır. Zorakılığa qarşı mübarizə dövlətlərin, medianın, akademik və siyasi partiyaların, eləcə də qeyri-hökumət təşkilatlarının gündəmində müxtəlif formalarda və intensivlikdə ola bilər. Zorakılıq fenomeni hər bir cəmiyyətdə hər bir fərd və hər bir qurumun müəyyən şüur və şüurla mübarizə aparmalı olduğu əsas problemdir. Həm fərdi, həm də institusional məsuliyyətlər zorakılığın cəmiyyətdən kənarlaşdırılması və pislənməsində son dərəcə təsirli olur.
Qanunların qarşısının alınması və qabaqlayıcı qoruyucu tədbirlərin olması cəmiyyətlərdə zorakılıq fenomenini aradan qaldıra bilməz. Lakin zorakılığın geniş yayıldığı cəmiyyətdə əmin-amanlıq ola bilməyəcəyindən dövlətimiz hər cür zorakılığa qarşı mübarizədə qətiyyətli mövqe nümayiş etdirir. Zorakılığın digər zorakılıqlara gətirib çıxaracağı düşüncəsi ilə qəbul edilən qanunlar işığında insan hüquqlarının və təcrübələrinin təməl perspektivi çərçivəsində cinayət, hüquq pozuntusu və zorakılıqla mübarizə əzmi günü-gündən artır.
Şiddət fiziki, iqtisadi və ya inzibati cəhətdən güclü olanların başqalarına qarşı tətbiq etdiyi emosional, fiziki, iqtisadi və mənəvi hərəkətdir. Hər nə qədər mənfi halların qarşısının alınması üçün hər kəs əlindən gələni etsə də, qadınlara qarşı şiddət bütün dünyada olduğu kimi ölkəmizdə də son illərdə getdikcə daha çox aktuallaşan sosial problemlərdən birinə çevrilib. Bunun da ən sarsıdıcı qurbanlarından biri əri tərəfindən xəyanət etməkdə günahlandırılıb, döyülüb, qolu kəsilib, 8-ci mərtəbədən atılan Ayşəndir.
Belə ki, 2002-ci il təvəllüdlü yoldaşı ilə aralarında yaranmış mübahisə zamanı arvadı Ayşən Kazımovanı yaşadıqları mənzilin pəncərəsindən yerə atan şəxs Ayşəni pəncərədən atdıqdan sonra hələ aşağı gəlib "sən hələ ölməmisən?" deyib, onu təpikləməyə də başlayıb. Bizim haqqında danışarkən belə qorxaraq danışdığımız hadisələrin cəmiyyət içindən bizdən biri tərəfindən törədilməsi bir faciədən başqa bir şey deyil.
Ümimiyyətlə qeyd etmək lazımdır ki,  vəziyyət  cinayət  törətmək həddinə gələnə qədər bu hadisədən əvvəl qadınlar tez-tez müxtəlif zorakılıq formalarına məruz qalırlar ki, qeyd etdiyimiz şəxsin də anası övladının yoldaşı tərəfindən müxtəlif hallara məcbur edildiyini və şiddət gördüyünü etiraf etmişdi. Zamanla tezliyi və şiddət dərəcəsi artan fiziki zorakılıq cinayət üçün əsas yaratmağa başlayır. Bəs qadınlar nə etməlidir?
Psixoloq Ülkər Məmmədli bildirir ki, qadınlar ümumiyyətlə münasibətlərinin yox, gördükləri şiddətin bitməsini istəyirlər:
"Əslində eyni zamanda münasibətin bitməsini istədikdə də bir çox maneələrlə qarşılaşırlar. Dəfələrlə ayrılmağa cəhd etsələr də, şiddət dövrünə görə və ya iqtisadi, şəxsi və ya sosial səbəblərə görə şiddət gördükləri adamın yanına ya qayıdırlar, ya da ümumiyyətlə ayrıla bilmirlər.
Qadınlar üçün ən təhlükəli dövr ayrılmaq cəhdi dövrüdür. Ayrılmağa çalışan qadınların əksəriyyəti ölümlə nəticələnə biləcək çox ağır şiddət formalarına məruz qalır. Getmək istəyən qadın təkcə ərinin zorakılığına da məruz qalmır. Həyat yoldaşının ailəsi ilə yanaşı öz ailəsi də qadına təzyiq və zorakılıq göstərə bilər ki, o öz ailəsini tərk etməsin, ailəsini dağıtmasın.
Adətən qadınlar tez-tez yaşadıqları şiddəti özlərinə görə müəyyən səbəblərdən ötrü maskalamağa meyllidirlər. Özünə inamını itirmək kimi yaşadığı psixoloji problemlər bir yana, fiziki zorakılığın bədənində qoyduğu izləri gizlətmək üçün sosial həyatdan uzaqlaşmağa meylli olurlar. Qadınların qorxuya əsaslanan davranışlarını idarə etmək, aşağılamaq və cəzalandırmaq üçün istifadə edilən kobud güc qadınların psixi sağlamlığına qaçılmaz mənfi təsir göstərir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, yaşadıqları şiddəti kiminləsə paylaşan qadınlar kifayət qədər dəstək almayanda aciz hiss edir, özlərinə qapanır və şiddətin öz günahları olduğunu düşünürlər.
Belə olan halda qadınlar zorakılığın öz günahı olduğunu düşünərək itaətkar bir yanaşma sərgiləyə bilirlər. Bundan əlavə, zorakılıq edən kişi qadını zorakılığa görə məsul göstərdikdə, bu, qadının özünü günahlandırmasına səbəb olur. Zorakılığa məruz qalan qadınlarda özünü günahlandırmaq və sosial geri çəkilmə streslə mübarizənin mənfi üsulları olaraq görülsə də, ayrılma və ailə dəstəyi effektiv mübarizə üsulları olaraq görülür. Qadınlar sosial-iqtisadi vəziyyətlərinə, zorakılıq qavrayışına və evlilik haqqında keçmiş həyat təlimlərinə görə zorakılığın dözülə bilən bir vəziyyət ola biləcəyini düşünə bildikləri üçün effektiv mübarizə üsullarından istifadə edə bilmirlər.
Əvvəlcə elə bir cəmiyyət qurmaq üçün çalışmalıyıq ki, burada "Ayşənlər" öz səslərini vaxtında lazımi insanlara çatdıra bilsinlər. Şiddətin bəhanəsi olmur. Növündən asılı olmayaraq, ailəsi, yoldaşı, çevrəsi tərəfindən mənəvi, fiziki şiddət görən qadınlar, ümumiyyətlə insanlar, çox gec olmadan bunun fərqinə varmalı və öz səsini aidiyyatı qurumlara çatdırmalıdır. Yalnız bundan sonra həmin şəxslərə kömək etmək mümkün olacaqdır.
Zorakılığa məruz qalan qadınlarda mövcud təhlükənin qavranılmasından qaynaqlanan qorxu və yaşamağa davam etmək üçün çarəsizlik hisslərinin TSSB və depressiyanı təyin edən ən əhəmiyyətli faktor olması bu qadınlarda istifadə edilməli olan psixoloji müalicələrə də yol açır. Təbii ki, şiddətə məruz qalan qadınların təhlükəsizliyini təmin etdikdən sonra davam edən qorxularını aradan qaldırmağa və onları gücləndirməyə və həyatları üzərində nəzarəti inkişaf etdirməyə kömək edəcək psixoloji müalicələrin TSSB və depressiyadan sağalmada təsirli olacağını bildirmək istəyirəm. Unudulmamalıdır ki, dəf edilməli olan qorxu real olmayan situasiyalarda (məsələn, cisimlər, vəziyyətlər, onlara yaşadıqları hadisələri xatırladan yerlər) qadınların öz həyatları üzərində nəzarəti itirməsinə səbəb olan qorxudur. Qeyd etmək lazımdır ki, bu qorxunu aradan qaldırmaq üçün ən faydalı müalicələr travmaya yönəlmiş psixoterapiyalardır. Qorxuya qalib gəldikdən sonra nəzarət hissi artan qadınlara həyatlarını yenidən qurmaq üçün lazımi maddi və mənəvi dəstəyin verilməsi bu qadınları psixoloji cəhətdən gücləndirəcək bir yanaşma olacaqdır".

Röyalə Xəyal