Bloggerlik adı ilə istismar edilən uşaqlar... ARAŞDIRMA

Sosial media radio, televiziya, qəzet və jurnal kimi qurumlar vasitəsilə deyil, ayrı-ayrı şəxslər tərəfindən qismən və ya tam şəkildə ictimaiyyətə açıqlanan məlumat, sənəd, ideya, fikir və şərhləri ehtiva edən nəşrlərə (ümumiyyətlə paylaşımlar kimi tanınır) verilən addır. Fərdlər tərəfindən yaradılan "forumlar", "bloqlar", kommunikasiya şəbəkələri, əlfəcinlər və "vikilər" sosial media növlərinə misaldır. Sosial medianın ən çox yayılmış nümunələri Facebook, Twitter, Instagram, WhatsApp, Wikipedia, LinkedIn, Google+ və Pinterestdir. Hazırda sosial mediadan istifadə gündən-günə artır və hər gün milyonlarla insan sosial şəbəkələr vasitəsilə ünsiyyət qurur. Sosial mediada, "sosial" sözünün vurğuladığı kimi, fərdlər özləri, cəmiyyətləri haqqında və ya öz ətraflarına aid olacağına inandıqları məlumat, sənədlər, şəkillər, şərhlər və düşüncələri paylaşırlar. Bu yazıların məzmunu fərdlərdən, onların cəmiyyət və mədəniyyətindən asılı olaraq dəyişir. Maraqlıdır ki, son illər sosial şəbəkələrdə yazılan yazıların məzmununda uşaqlar da çox yer alır. Uşaqların idarə edə bilmədiyi sosial media hesabları uşaqların adına açılır və ya ailələrin sosial media hesablarında paylaşdıqları paylaşımların əksəriyyətində uşaq şəkilləri var. Bu vəziyyəti ətraflı təhlil etmək üçün həyata keçirilən bir sıra araşdırmaların məqsədi sosial mediada uşaq şəkillərinin və şəxsi məlumatların paylaşılmasının uşaqlar və ailələr üçün yarada biləcəyi riskləri ortaya çıxarmaq və bu riskləri məxfilik və uşaq toxunulmazlığı çərçivəsində qiymətləndirməkdir.
Sosial şəbəkələrdə paylaşılan uşaq fotoları uşaqların özəl anlarını əks etdirdiyi üçün onların şəxsi həyatını pozur. Sosial şəbəkələrdə edilən paylaşımların bəziləri fərdlərdə mənfi hisslər və düşüncələrə səbəb olur. Valideynlər, ümumiyyətlə, uşaqların sosial şəbəkələrdə paylaşdıqları şəkillərin yarada biləcəyi risklərə qarşı tədbir görməyə və ya reaksiya verməyə üstünlük vermirlər.

İctimai şəkildə paylaşılan uşaqların fotoları məxfiliyin pozulmasına səbəb ola bilər və uşaqları sui-istifadə riski ilə üz-üzə qoya bilər. Ona görə də ilk növbədə internet və sosial mediada paylaşmanın gətirə biləcəyi təhlükələri konseptual şəkildə müəyyənləşdirmək və mənimsəmək lazımdır. Şəxsi həyatın toxunulmazlığı və uşaq istismarı çərçivəsində qanunda "uşaq" və "uşaq hüquqları"nın tərifi vurğulanır ki, burada uşaq pornoqrafiyası və pedofiliya anlayışları izah edilir. Sosial mediada uşaq fotolarının yarada biləcəyi təhlükələri üzə çıxarmazdan əvvəl bu anlayışları dəyərləndirməyin vacib olduğu düşünülür. Uşaq Hüquqları haqqında Ümumdünya Konvensiyasına əsasən, "Uşaq üçün tətbiq olunan qanuna uyğun olaraq daha erkən yaşda yetkinlik yaşına çatmayanlar istisna olmaqla, on səkkiz yaşına qədər hər bir insan uşaq sayılır". Bəzi müstəsna ölkələr istisna olmaqla, dünyada qüvvədə olan qanunlara əsasən 18 yaşına çatmamış hər bir şəxs uşaq sayılır. Uşağın fiziki, əqli, emosional, sosial və əxlaqi cəhətdən sağlam və normal, azadlıq və ləyaqətlə inkişaf edə bilməsi üçün qanun qaydaları ilə qorunan faydalardır.

Texnologiyanın və internetin sürətli inkişafı ilə fərdlərin sosial media platformalarında aktiv iştirak etdiyi və bu platformalarda fərqli məzmunlar paylaşdığı görülür. Bu məzmunun əksəriyyəti fotoşəkillər, videolar və məqalələrdən ibarətdir. Son illər istifadəçi sayı və istifadə müddətinə görə digər sosial media platformalarını geridə qoyan Instagram və Facebook-da yazılan yazılarda fərdlər və cəmiyyət üçün risk yarada biləcək məzmunlar var. Bu məzmunlar arasında son zamanlar ən çox diqqət çəkənlər sosial şəbəkələrdə paylaşılan uşaq fotolarıdır. Uşaqların gündəlik həyat fəaliyyətləri və şəxsi məlumatlarının fotoşəkillər və videolar vasitəsilə ictimaiyyətə açıqlandığı görünür. Bu paylaşımların uşaqların razılıq almadığı və hələ şüurlu yaşa çatmamış bir dövrə aid görüntülər olduğunu nəzərə alsaq, paylaşılan fotoşəkillər uşaqları və ailələrini yaxın gələcəkdə çətin vəziyyətə sala biləcək təhlükələrə qapı açır. Uşaq şəkillərinin sosial şəbəkələrdə paylaşılmasının həm uşaqlar, həm də valideynlər üçün fəsadları, onların fərdi və sosial düşüncələri üzə çıxır. Əldə edilən bütün məlumatlar uşaq istismarı və şəxsi həyatın toxunulmazlığının pozulması çərçivəsində qiymətləndirilib. Nəticədə sosial media yazılarından şüurlu istifadə ilə bağlı atılacaq addımlar müəyyənləşib.

Sosial mediada uşaq şəkillərinin paylaşılmasının valideynlər və uşaqlar üçün bir çox riskləri var. Bu risklər keçmişdə baş vermiş real hadisələrdən və bu hadisələr nəticəsində əldə edilən nəticələrdən ibarətdir. Sosial şəbəkələrdə paylaşılan fotoşəkillər və şəxsi məlumatlar uşaqlarda psixoloji problemlərə, ailədaxili ünsiyyət problemlərinə səbəb olur. Bunun uşaq istismarı, uşaq pornoqrafiyası və pedofiliya kimi bəzi təhlükələrə səbəb olduğu da məlumdur. Sosial mediada uşaq istismarına səbəb ola biləcək yazılar iki şəkildə görünür. Birincisi, övladlarının foto və videolarını yaxın ətrafının məhdud auditoriyası ilə paylaşan valideynlərin sosial media hesablarıdır. Paylaşımlar məhdud auditoriya üçün olsa belə, problemin əsl mənbəyi foto və videoların paylaşılması deyil, paylaşılan fotoların məzmunudur. Uşaqların şəxsi yaşayış sahələrinin və ev mühitinin fotoşəkilləri şəxsi həyatın toxunulmazlığının birbaşa pozulması hesab edildiyi üçün, fotoşəkillərə baxmaq üçün mühit məhdudlaşdırılsa belə, uşağı sui-istifadə və zorakılıq edənlərə qarşı həssas edir. İkincisi isə övladlarının foto və videolarını hər gün mütəmadi olaraq geniş auditoriya ilə paylaşan bloqqer adlanan valideynlərin paylaşımlarından ibarətdir. Xatırlamaq lazım olan vacib məqam odur ki, uşaq istismarı daha çox ailəyə yaxın insanlar tərəfindən törədilir. Ona görə də valideynlərin yalnız yaxın ətrafları ilə paylaşdıqları övladlarının şəkilləri də sui-istifadə riski yaradır. Uşaqların kütlə tərəfindən izləndiyi digər sosial media hesablarında isə diqqət və bəyənmələri cəlb etmək üçün yaradılan virtual şəxsiyyətlər vasitəsilə ticarət fəaliyyətlərinin həyata keçirildiyi görülür.

Sosial mediada paylaşımlar zamanı nəzərə alınması lazım olan ən mühüm amil fərdlərin, xüsusilə də uşaqların məxfilik və təhlükəsizlik məhdudiyyətləridir. Ailələr uşaqları ilə bağlı xoş xatirələrini bölüşsələr də, bunları paylaşmaq onlara düzgün görünsə də, postu görə biləcək auditoriyanı məhdudlaşdırmadan açıq şəkildə paylaşmaq uşağın və ailənin təhlükəsizliyini təhlükə altına qoya bilər.
Sosial şəbəkələrdə məsum şəkildə paylaşılan fotolar da uşaq istismarına səbəb ola bilər. Sui-istifadə emosional, cinsi, fiziki zorakılıq və ya laqeydlik yolu ilə baş verə bilər. Valideynlərin ən mühüm məsuliyyəti övladlarının mənəvi və fiziki inkişafına ən yaxşı fayda və nəzarəti təmin etməkdir. Bu baxımdan uşağın müdafiəsi hər bir hüquq sistemində xüsusi olaraq tənzimlənir və qorunur. Ancaq təəssüf ki, bu şüursuz yazılar uşaq istismarı, uşaq pornoqrafiyası və pedofiliya kimi risklər yaradır. Bu mənada, övladlarının şəkillərini və məlumatlarını düşünmədən paylaşan, onları bir o qədər də məsum olmayan üç platformaya daxil edən, razılıqları çərçivəsində olmasa da, övladlarını bundan irəli gələn nəticələrə məruz qoyan valideynlər bu qanunsuz davranışın nəticələrindən xəbərdar olmalıdır. Araşdırmalar göstərir ki, bu kontekstdə hətta uşaqların valideynlərindən təzminat tələb etməsi də mümkün ola bilər.

Qısacası, sosial şəbəkələrdəki paylaşımlar vasitəsilə şəxsi məlumatları paylaşılan, harada olduğu və nə ilə məşğul olduğu anlarının fotoşəkilləri çəkilərək şəxsi həyatı pozulan uşaq istər-istəməz buna səbəb olan həm ailə, həm də cəmiyyət üçün bir çox təhlükələrlə üzləşə bilər. Bu qeyri-qanuni hərəkətlər nəticəsində uşağın böyüyüb özünü narahat hiss edəcəyini paylaşmaq uşağa qarşı sui-istifadəyə, onun şəxsi hüquqlarına xələl gətirməsinə, həmçinin uşağın psixoloji inkişafında mənfiliklərə səbəb ola bilər. Bütün bunları və virtual mühitdə "paylaşım çılğınlığı", "fenomen yarışı" və "populyarlıq qavrayışı" kimi amillərin gətirdiyi təhlükə mühitini nəzərə alsaq, valideynlərin övladlarının mənafeyini üstün tutması qaçınılmazdır. Bu kontekstdə bu cür paylaşımların uşağın inkişafına təsiri və onun hüquqi nəticələri barədə valideynlərin maarifləndirilməsi lazımdır.

Röyalə Xəyal