Düzgün sinif idarəçiliyinin müəllim-şagird münasibətlərində rolu

Mükəmməl təhsil sisteminə malik olmaq dövlətin  gələcəyi və müstəqilliyinin mühüm şərtidir. Müəllimin şagirdlərlə ünsiyyət tərzi sinif iqlimində və məktəb mədəniyyətində mühüm rol oynayır. Ünsiyyət forması və müəllimin ünsiyyət səriştəsi şagird davranışı üçün bir model təşkil edir. Bu mənada sinifdə və məktəbdə müəllimlər və şagirdlər arasında qarşılıqlı sosial münasibət şagirdin uğuruna və öyrənmə prosesinə kömək edən ən mühüm elementlərdən biridir.
Tədqiqatlar göstərir ki, şagirdlə müəllim arasındakı əlaqənin ölçüsü digər amillərlə müqayisədə şagirdin uğuruna daha çox kömək edir və ona o dərəcədə təsir edir. Lakin sinifdə şagird-müəllim münasibəti təkcə şagirdin uğuruna müsbət töhfə vermir. Sinif idarəçiliyi prosesində müəllim-şagird münasibətlərinin yaxınlığı artdıqca, sinifdəki intizam problemlərinin aradan qaldırıldığı və bunun tələbələrin uğuruna birbaşa töhfə verdiyi görüləcək. Müəllim və şagird münasibətlərinin sıxlığı isə şagirdlərin məktəbə uyğunlaşmasını sürətləndirir ki, bunun da tələbələrin həm sosial, həm də akademik mənafeyinə uyğun olduğu bildirilir. Bundan əlavə, effektiv və yaxın şagird-müəllim münasibəti məktəbdə şagirdlərin əsas bacarıqlara yiyələnməsinə birbaşa töhfə verir.
Tədris və təlimin ilkin şərtlərinin təhsil məqsədləri üçün istifadəsi sinifin idarə edilməsinin keyfiyyətindən asılıdır. Sinif idarəsi, çox ümumi mənada, sinfi "dirijor" kimi idarə etmək prosesidir. Başqa bir tərifə görə, tədris fəaliyyətinin həyata keçirildiyi mühitin yaradılması üçün zəruri imkanların və proseslərin, təlim səviyyəsinin, öyrənmə mühitinin və təlim qaydalarının təmin edilməsi və saxlanmasıdır. Başqa bir tərifə görə, sinif idarəçiliyi sinifin məqsədini həyata keçirmək üçün sinifdəki tədris-təlim resurslarını şagirdlərlə əlaqələndirərək hərəkətə keçmə prosesidir. Çünki tədqiqatlar göstərir ki, şagirdlə müəllim arasındakı münasibətin sinif idarəçiliyi baxımından ölçüsü digər amillərlə müqayisədə şagirdin uğuruna daha çox kömək edir.
Şagirdlər arasında qruplaşmaların, məktəblərdə şiddətin olduğunu və bu zorakılığın və dünya üzərində son illərdə ibtidai təhsilin birinci pilləsinə qədər azaldığını ifadə etmək, bu gün sinif idarəçiliyinin vacibliyini daha aydın şəkildə ortaya qoyur. Belə bir vəziyyət bizə ənənəvi sinif idarəetmə metodologiyasının çökdüyünü və bunun əvəzinə fərqli metod və yanaşmaların istifadə edilməsinin lazım olduğunu göstərir.
Şagirdlərin cəmiyyətə problemsiz inteqrasiyası bu qrup üçün mühüm rol oynayır. Sinif fərdin sosiallaşmasında mühüm amildir. Burada heç bir problem olmadan sinifdə və məktəbdə bu ictimailəşməni yaratmaq müəllim və valideynlərin borcudur ki, adı nə olursa olsun, bu gün məktəblərdə yaşanan bütün problemlərin həlli yeri məhz sinifdir.
Təlim-tərbiyə prosesinin effektiv və səmərəli olması üçün müəllimlərin şagirdlərin diqqətini yalnız bir məqama və ya müəyyən bir mövzuya yönəltməsi kifayət deyil. Odur ki, sinifdə təsirli və səmərəli adlandıra biləcəyimiz bir təhsil-tədris prosesi ancaq sinifdə ümumi duyğu yaratmaqla reallaşa bilər. Onun üçün bu ümumi hiss yalnız bütün fərdlərin (şagirdlərin və müəllimlərin) sinifdə səmərəli ünsiyyət qurma qabiliyyətindən asılıdır. Başqa sözlə, yaxşı pedaqoq olmaq üçün ünsiyyət prosesini çox yaxşı bilmək lazımdır. Təlim və tədris prosesində pedaqoqun şagirdləri ilə sağlam ünsiyyəti şagirdlər arasında sağlam ünsiyyətin qurulmasına da rəhbərlik edir. O halda demək olar ki, effektiv və səmərəli təhsil-tədris prosesi təkcə şagirdlərin diqqətini müəyyən məqama cəlb etməkdən ibarət deyil. Eyni zamanda bu effektiv təhsil təhsil prosesində yaradılacaq effektiv ünsiyyət prosesi ilə reallaşır. Bu ünsiyyətin istiqaməti müəllimlə şagird, yaxud şagird ilə müəllim arasında ola bilər. Amma burada vacib məqam odur ki, sinif qaydalarının ünsiyyətində şagirdlərin ümumi zəmin üzərində bir araya gəlməsi lazımdır. Bu görüşü ən yaxşı təşkil edə bilən şəxs müəllimlərdir.
Sinif müxtəlif maraq və ehtiyacları olan şagirdlərdən ibarət sosial birlik kimi ön plana çıxır. Bu kontekstdə sinif idarəçiliyi ilə bağlı ortaya çıxan qaydalar və ya prosedurlar əslində qarşılıqlı hörmətə əsaslanan bir vəziyyəti təqdim edir. Bu zaman müəllimlər şagirdlərini müxtəlif fəaliyyətlərə cəlb etməyə və onlara məsuliyyət verməyə çalışırlar.
Sinif idarəsi təhsilin idarə edilməsi ardıcıllığının ilk və əsas addımıdır. Tərbiyə məqsədi olan şagird davranışının formalaşması sinifdən başlayır. Təhsil üçün zəruri ilkin resurslar olan şagirdlər, müəllimlər, proqramlar sinifdə yerləşir. Bu kontekstdə təhsil idarəçiliyinin keyfiyyəti sinif idarəçiliyinin keyfiyyətindən asılı olaraq çox dəyişir.
Tədris və təlimin ilkin şərtlərinin təhsil məqsədləri üçün istifadəsi sinifin idarə edilməsinin keyfiyyətindən asılı olaraq dəyişir. Bu kontekstdə sinif idarəçiliyi iyerarxiyanın hər pilləsində baş verir. Bu halda, təhsil fəaliyyətlərində gözlənilən uğurun əldə edilməsinin birinci şərti effektiv sinif idarəetmə prosesidir.
Sinif idarəçiliyi anlayışı kurikulum və plan, tədris metodu, təhsil fəaliyyəti, zaman, məkan, müəllim və şagird arasında effektiv koordinasiyanı həyata keçirməklə öyrənmə üçün əlverişli mühit və nizamın təmin edilməsi və saxlanması kimi müəyyən edilir. Bu kontekstdə sinif idarəçiliyinin tərifi araşdırıldığında, sinif idarəçiliyinə təsir edən bir çox dəyişənin olduğu görülür. Başqa sözlə, sinif mühitində "çoxluq" və "müxtəliflik" olduğu üçün bunu daha geniş çoxsaylı perspektivdə nəzərdən keçirmək faydalı olardı.
Sinif idarəçiliyinin baş tutması üçün bəzi şərtlər də yerinə yetirilməlidir. Təbii ki, bu tədbirləri təşkil edən şəxs müəllimdən başqası deyil. Burada məsuliyyətin böyük hissəsi müəllimin üzərinə düşür. Müəllimin effektivliyi ilə bağlı tədqiqatlar vurğulayır ki, müəllimlərin sinifi idarə etmə bacarıqları tədrisin uğurunun müəyyən edilməsində əsas əhəmiyyət kəsb edir. Bu kontekstdə, sinif idarə etmə bacarıqlarında geri qalan müəllimin çox güman ki, gözlənilən uğura nail ola bilməyəcəyi iddia edilir.
Campbell və bir qrup dünya alimləri bildirirlər ki, öz rollarını sinif idarəçiliyində effektiv öyrənmə mühiti yaratmaq və saxlamaq məqsədi kimi götürən müəllimlər rolları "güc simvolları" və ya "intizam" kimi vurğulayan müəllimlərdən daha uğurlu olurlar. Çarlz və digər bir qrup alimlər isə bildirirlər ki, sinif idarəçiliyi şagirdlərin özlərini dərk etmələri, özlərini qiymətləndirmələri və özlərini idarə etmələri və daxililəşdirməni zənginləşdirmə vasitəsi kimi görünmələri kimi müəyyən edilməlidir. Bu kontekstdə sinif idarəçiliyi, ən ümumi mənada, sinifin məqsədini həyata keçirmək üçün şagirdlərin sinifdəki öyrənmə-tədris resursları ilə koordinasiyalı şəkildə hərəkətə keçmə prosesidir.
Müəllim sinifdə münasibətlər nizamının qurulmasında, təşkilində və inkişafında başlıca rəhbərdir. Müəllim öz yerini müəyyənləşdirərkən şagirdin davranışına və tədris fəaliyyətinə görə bütün sinfi görmə qabiliyyətini prinsip kimi qəbul etməlidir. Bütün sinfi görmək üçün alətlərdən istifadə edərkən belə göz təması qurmamağa çalışmalıdır. Bundan əlavə, müəllim kinayəli, təhqiredici, alçaldıcı deyil, təsviri dildən istifadə etməlidir. Şagird ünsiyyətə həvəsləndirilməli, şagirdə yanlışı doğru ilə əvəz etməkdə köməklik göstərilməlidir.
Həm də çox vacibdir ki, müəllimlər hər bir şagirdi adı ilə tanısınlar. Çünki şagirdi adı ilə çağırmaq və şagirdin fikirlərini dinləmək şagirdin müəllimlər tərəfindən qayğısına qaldığı, qiymətləndirildiyi hissini yaradacaq ki, bu da şagirdin həm müəllimə, həm də dərsə qarşı motivasiyasına kömək edəcək. Belə olan halda dərsə və müəllimə və ya ümumiyyətlə sinifdəki şagirdlərə müsbət bağlılıq qazanan şagirddə problemli davranışlarda azalma müşahidə olunacaq və şagirdlərin enerjisi daha dəyərli pedaqoji aspektlərə keçəcək. Şagirdlərin bir çoxu onun fikirlərinin və ya özlərinin qiymətləndirilməməsindən şikayətlənir. Digər tərəfdən fikirlərinə önəm verilən və özünün fərd olduğunu dərk edən şagird avtomatik olaraq müsbət özünü dizayn qazanacaq və özünü inkişaf etdirəcək. Məktəbə, müəllimə və dərsə həvəsli olacaq və daxili dinamizmindən məktəb, sinif və dərs üçün istifadə etmək yolunu seçəcək. Başqa sözlə, şagirdin məktəbə sağlam uyğunlaşması bütün aspektlərdə təmin olunacaqdır. Bu gün məktəblərdə baş verən zorakılıq hallarına nəzər saldıqda bir çox şagirdlərin az öncə qeyd edildiyi kimi özünün və ya fikirlərinin ciddiyə alınmamasından şikayətləndiyi görünür. Nəticədə fikirləri və özlərinə dəyər verilməyən və ya onlara qayğı göstərilməyən şagirdlər özlərini daha yaxşı ifadə edə biləcəkləri qrupların üzvü olurlar. Çünki şagirdlər bu dəstələrdə onların fikirlərinin nəzərə alındığını görürlər. Nəticədə, onlar ümumiyyətlə məktəbə qarşı mənfi mənlik formalaşdırırlar. Ona görə də müəllimin tez-tez sinifdə gəzməsi, şagirdlərin başa düşmədiyi və ya problemi olan mövzularla məşğul olması, parta ətrafında gəzərkən şagirdlərlə qısa şifahi söhbətlər aparması, fiziki təmas, mimika qurması vacibdir. Bütün bunlar şagird münasibətlərinin inkişafında çox əhəmiyyətli olacaq. Unudulmamalıdır ki, yaxın və effektiv şagird-müəllim münasibəti şagirdlərin akademik, psixo-sosial və emosional inkişafına kömək edir. Bu, həm də dərsə və məktəbə qarşı müsbət münasibətin inkişafına kömək edəcəkdir.

Röyalə Xəyal