Günümüzün "onlayn" uşaqları

Bu gün həyatın bütün sahələrini əhatə edən ümumən ünsiyyət vasitələri və xüsusilə sosial media uşaqların həyatına təsir edir. İndiki uşaqlar sosial medianın mümkün qədər istifadə olunduğu bir dünyada doğulur. Onlar hətta gəzməyə başlamazdan əvvəl belə ünsiyyət vasitələrindən istifadə etməyə başlayırlar. Uşaqlarımız ünsiyyət vasitələrindən mütəxəssislərin istifadə üçün təyin etdiyi yaşa çatmadan istifadə etməyə başlayırlar. Bu da bir sıra problemlərə səbəb olur. Ünsiyyət vasitələrinin geniş istifadəsi, asanlığı və ucuzluğu ilə uşaqlar internet dünyasında və xüsusilə sosial medianın hər bir mühitində öz sözünü demişlər. Sosial mediadan istifadə yaşının azaldığı bu dövrdə valideynlərin övladlarını potensial zərərli mediadan uzaq tutmaq üçün etməli olduğu işlər var.
Ailə cəmiyyətin ən kiçik, lakin ən mühüm institutudur. Cəmiyyətin, ölkənin gələcəyini ailəni təşkil edən analar, atalar və uşaqlar qururlar. Cəmiyyəti təşkil edən ailələrin sağlam və güclü olması ölkənin güclü olması deməkdir. Uşaq doğulduğu andan xüsusilə valideynləri ilə ünsiyyət qurmağa başlayır. Beləliklə, ilk sosiallaşma ailə daxilində başlayır. Uşaq əvvəlcə həyatla bağlı hər şeyi ailəsindən öyrənir. Uşaqların gələcəkdə necə şəxsiyyətlər olacağı kiçik yaşlarından valideynlərindən gördükləri davranışlarla formalaşır. Bu səbəbdən də uşağın inkişafında ailənin marağı və iştirakı çox vacibdir.
Keçmişdən bu günə qədər insanlar bir-biri ilə ünsiyyət qurmaq üçün müxtəlif ünsiyyət vasitələrindən istifadə etmişlər. Məlumdur ki, erkən dövrlərdə insanlar bir-biri ilə mağara divarlarına şəkil çəkməklə ünsiyyət qururmuşlar. Yazının ixtirası ilə ünsiyyət üsulları və texnikaları da müxtəlifləşdi. Gah yazılan məktub, gah teleqram, gah faks, gah dinlənilən radio proqramı, gah baxılan film, gah da e-mail göndərilirdi. Yaxın keçmişimizdə məktubun ən əsas ünsiyyət olduğu dövrləri nəzərə alsaq, bu gün ünsiyyət vasitələri və üsullarının sürətli dəyişməsi daha çox nəzərə çarpır.
Kommunikasiya texnologiyalarının həyatımıza sürətlə daxil olması ilə digər insanlarla ünsiyyət, öyrənmək, işləmək və boş vaxt keçirmək vərdişlərimiz də xeyli dəyişib. Kommunikasiya texnologiyasındakı yeniliklər sosial medianın insan həyatındakı yerini günü-gündən artırmağa davam edir. Bu gün xüsusilə uşaq interneti, sosial media, kompüter oyunları və s. kimi media valideynlər üçün uşaqlarının media ilə əlaqəsi idarə olunması lazım olan mühüm bir vəziyyətdir.
Bu gün uşaqlar çox kiçik yaşlarından sosial mediadan istifadə etməyə başlayırlar. Sosial media üzvü olmaq üçün yaş həddi 13 olsa da, bəzən onun ailəsi sosial media üzvü ola bilir. Bu gün böyük və ya kiçik hər bir fərd sosial mediadan istifadə edir. Sosial mediadan istifadə fərdlərin zaman və məkan anlayışı olmadan öz maraqları, bəyənmələri və ortaq dostları haqqında danışa bildiyi bir mühitdir. Uşaqlara zərər verməmək və sosial media vasitələrindən şüurlu şəkildə istifadə etməmək üçün çox diqqətli olmaq lazımdır. Valideynlərin uşaqlara qarşı ümumi münasibəti də onların sosial mediadan istifadəsinə təsir edə bilər. Sosial media sayəsində bir çox müsbət və mənfi resurslar uşaqlar üçün əlçatan olur. Müsbət istifadə halında təhsil və inkişaf üçün çox faydalı olsa da, sosial media kanalları mənfi məzmunlu mənbələrdən təsirlənən uşaqlara qarşısı alınmaz zərər verə bilər.
Televiziya, qəzet, jurnal, radio, kompüter, mobil telefon və bir çox fərqli texnologiya kimi bir çox rabitə kanalları izlənilə bilən hala gəldi. Bu inkişaflar nəticəsində kompüterlərin və buna görə də internetin girişi və texnoloji inkişafın təsiri uşağın doğulduğu andan, hətta ana bətnində ikən də inkişaf dövrlərinə təsir etməyə başladı.
Ailələr sürətlə inkişaf edən texnologiyaya uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir və uşaqlarını tanımadığı bir dünyada adekvat şəkildə qoruya bilmirlər. İndiki uşaqlar boş vaxtlarının çoxunu internetdə keçirir, sosializmdən uzaqlaşırlar. Ailələr özləri və uşaqları üçün inkişaf edən texnologiyanı anlamalı, onları yaxşı izləməli və qarşılaşa biləcəkləri mənfiliklərə qarşı tədbir görməlidirlər.
Dünən olduğu kimi bu gün də ən mühüm ünsiyyət yolu üz-üzə ünsiyyətdir. Bu gün üzbəüz ünsiyyəti dayandırıb virtual aləmdə ünsiyyət qurmağa çalışdıqca problemlər yaşamağa başladıq. Çünki insanların bir yerdə yaşamaq, üz-üzə ünsiyyət qurmaq potensialı var. Təəssüf ki, bu gün valideynlər və onların uşaqları arasında ünsiyyət kanalları həqiqətən virtuala doğru irəliləməyə başlayıb. Texnologiyada baş verən sürətli dəyişikliklər insanlar, xüsusən də ailə üzvləri arasında ünsiyyətin xarakterini və tarazlığını pozub. Üz-üzə ünsiyyət azalarkən, virtual ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqə artdı. İndi nitq, bədən dili, jest və mimika unudulmaqda olduğu halda, əvəzində virtual aləmin personajları öz yerini tutmağa başlayıb.
Fərdlərin öyrənmə sahələri illər ərzində texnologiyanın inkişafı ilə mütənasib olaraq dəyişmişdir. Uşaqlar müvafiq olaraq həyat haqqında məlumatları ailəsindən, dostlarından, məktəb mühitindən və cəmiyyətin digər hissələrindən açıq kanallar və ya məhdud səviyyədə birbaşa əlaqə vasitəsilə məlumat alırdı. Lakin internet və sosial media elə bir həddə çatıb ki, onlar informasiya mənbələrinin yerini təkbaşına doldura bilirlər.
Bu gün cəmiyyətin bütün fərdləri inkişaf edən texnologiya ilə çox müxtəlif ünsiyyət vasitələrindən istifadə edirlər. Bu kommunikasiya vasitələri arasında yer alan internet və sosial medianın istifadəsi ölkəmizdə və dünyada sürətlə artır. Xüsusilə uşaqlarda sürətlə yayılan bu tendensiya ilk növbədə orta məktəb yaşındakı uşaqlarda müşahidə edilir.
Sosial media uşaqların asanlıqla çata bildiyi mühit olmaqla yanaşı, idarə edilməsi çətin bir sahədir. Bu vəziyyət valideynlər və aid olduqları cəmiyyətdə "ictimailəşməyi" ailələrindən deyil, sosial media vasitələrindən öyrənən uşaqlar üçün nəzarət altında saxlanması lazım olan bir quruluş olaraq ortaya çıxdı ki, həmin uşaqlarda asosial davranışlar, fiziki və psixoloji problemlər müşahidə edilmişdir.
Sosial mediadan istifadənin üstünlüklərini nəzərə alsaq, o, sürətli və ucuzdur. Ünsiyyəti asanlaşdırdığı üçün şirkətlərin imicinə və marka dəyərinə də böyük təsir göstərir. İkitərəfli kommunikasiya kanallarının olması sosial medianı daha əlverişli mövqeyə qoyur və xeyli vaxta qənaət edir. Ancaq internetdən uzun müddət istifadə də insanlarda asılılıq effekti yaradır. Məhz bu vəziyyətdə əsl təhlükə valideynlərə gəlir. Sosiallaşmaq üçün bir araya gələn insanlar fiziki və zehni olaraq ortaq fəaliyyətlər etməli olduğu halda, fərdlər sosial media sayəsində virtual mühitdə bir araya gələrək ictimailəşməyə meyllidirlər. Bu vəziyyət sosiallaşma anlayışında paradiqma dəyişikliyinə səbəb oldu. Ailə strukturlarına da mənfi təsir göstərən bu dəyişiklik uşaqların ailə üzvləri ilə, hətta cəmiyyətin digər üzvləri ilə ünsiyyət problemi yaşamasına səbəb olur.
Valideynlər övladlarından əvvəl sosial mediadan istifadə ilə bağlı yenilikləri öyrənməli, yoxlamalı və övladlarına öyrətməlidirlər. Amma bunu edərkən valideynlərin uşaqlarına necə yaxınlaşması çox vacibdir. Valideynlərin internet və sosial mediadan istifadə etməsi uşaqların sosial mediadan istifadəsinə də təsir edir. Burada ilk növbədə valideynlər övladlarına şəxsi məlumatların və məxfiliyin vacibliyini izah etməli, onların məlumatlarının heç vaxt başqaları ilə paylaşılmamasının lazım olduğunu deməlidir. Valideynlərin səhlənkar və laqeyd münasibəti nəzarətsiz sosial mediadan istifadəni artıracaq. Bu günün şərtlərini dərk etməmək, onlarla konfliktə girmək gələcəkdə daha böyük problemlər yaradacaq. Valideynlər övladlarına sosial mediadan istifadəni qadağan edən deyil, maarifləndirici yanaşma ilə yanaşmalıdırlar. Bunun üçün texnoloji inkişafları yaxından izləməli və bilik səviyyələrini daim yüksək tutmalıdırlar. Bu yolla uşaqlar ehtiyac duyduqları məlumatlara çatmaq üçün ən yaxın mənbələrə, yəni ailələrinə müraciət edəcəklər.
Mütəxəssislər düşünür ki, internet və sosial mediadan istifadə yaşının 7-9 yaşa düşdüyü bu gün ibtidai siniflərdə uşaqlara təhlükəsiz internet və sosial mediadan istifadə dərsləri verilməlidir. Ailələr və tələbələr üçün internet və sosial mediadan istifadə ilə bağlı təlim seminarları təşkil etmək, internet və sosial mediadan sağlam istifadə etmək və texnologiya asılılığının qarşısını almaq lazımdır. Bu proseslərdə internet və sosial mediadan istifadənin insanın ailəsinə, işinə və ictimai həyatına mənfi təsirləri izah edilməli, bu mövzuda maarifləndirici və xəbərdarlıq edən ictimai spotlar çəkilməlidir. Erkən uşaqlıq dövrü üçün valideynlərin uşaqla ünsiyyəti, uşaqla rəftar tərzi və inkişaf edən texnologiyanın uşağa təsirləri haqqında biliklərini, davranış tərzini və avadanlığını artıracaq tədqiqatlar aparmaq lazımdır. Erkən yaşda, sonrakı dövrlərdə mənimsənilməsi, qazanılması lazım olan davranış və vərdişlər internet və sosial medianın mənfi təsirlərini azaldacaq. Bütün bunlarla yanaşı, ailələr və dövlət bu sahələrdəki boşluqları diqqətdə saxlamalı, lazımi addımlar atmalıdır.

Röyalə Xəyal