ABŞ-ın  İran tankerini ələ keçirməsi Çinlə gərginliyə səbəb oldu- ÖZƏL

Fars körfəzində dramatik gərginlik yüksəlməkdə davam edir. İranın Hörmüz boğazını yenidən bağlamasından sonra ABŞ İran limanlarına öz dəniz blokadasını gücləndirib. Gərginlik ABŞ qüvvələrinin blokadanı yarmağa cəhd edən İran bayraqlı tankerə atəş açıb onu ələ keçirməsi ilə daha da artıb.
Prezident Donald Tramp "Truth Social" sosial şəbəkəsində yazıb ki, ABŞ-ın  hərbi destroyeri "onlara dayanmağı əmr edib. İran ekipajı tabe olmayıb, buna görə də hərbi gəmi onları maşın bölməsini deşərək yerindəcə saxlayıb."
ABŞ Mərkəzi Komandanlığı sonradan destroyer Spruntz-un Tuska adlı gəminin maşın bölməsinə bir neçə 5 düymlük Mk-45 mərmisi atdığını göstərən görüntüləri yayıb. 5000 konteyner daşıma qabiliyyəti olan gəmi Trampın sözlərinə görə, keçən bazar günü qüvvəyə minən ABŞ blokadasından sonra ilk ələ keçirmədir. Blokada isə İranın fevralın 28-dən bəri Hörmüz boğazını faktiki olaraq bağlamasına cavab olaraq tətbiq edilib.
Bu hadisə Pekini də müharibəyə cəlb etmiş kimi görünür. Çin açıq şəkildə İranı dəstəkləyib və ABŞ-ı "pirat kimi davranmaqda" ittiham edib. Çin XİN sözçüsü Quo Cziakun sərt diplomatik bəyanatında deyib: "Hörmüz boğazındakı vəziyyət incə və mürəkkəbdir. Bütün tərəflər daha da gərginliyin artmasından  çəkinməli və normal tranzitin bərpası üçün şərait yaratmalıdırlar."
Pekinin sərt sözlərinin arxasında vacib bir detal dayanır: ələ keçirilən İran bayraqlı tanker Çin limanından yola düşmüşdü. Gəmi Çxuxay şəhərindəki Gaolan limanını tərk edib - bu liman kimyəvi maddələrin, xüsusilə də natrium perkloratın yüklənməsi üçün mərkəzdir. Natrium perklorat İranın raket proqramı üçün vacib olan bərk raket yanacağının əsas maddəsidir. ABŞ rəsmiləri yükün nə olması barədə dəqiq məlumat verməsələr də,limanın ixrac profili strateji hərbi materiallara işarə edir.
Tankerin ələ keçirilməsindən az sonra Vaşinqton Hind-Sakit okean regionunda yeni güc nümayişi etdi. ABŞ və Filippin ən böyük "Balikatan" hərbi təlimlərinə başlayıb, burada  rekord sayda, 17.000 hərbçi iştirak edir. Onlara Yaponiya,Kanada, Avstraliya, Yeni Zelandiya və Fransa da qoşulub. 
Canlı atəş və dəniz manevrlərini əhatə edən təlimlər Çinin öz hərbi gəmilərini qərbi Sakit okeana təlimlərə göndərməsindən bir gün sonra başlayıb. Analitiklər bunu birbaşa Pekinə siqnal kimi şərh edir. Bu Vaşinqtonun Yaxın Şərqdə İranla məşğul olsa da, Çinin təsirinə qarşı durmaq niyyətini nümayiş etdirir.
Gərginliyin artması dərhal qlobal enerji bazarlarına təsir göstərdi. Neftin qiyməti bazar günü axşam təxminən 7% qalxaraq cümə günü Tramp və İranın xarici işlər nazirinin Hörmüz boğazının yenidən açıla biləcəyini bildirməsindən sonra baş vermiş kəskin düşüşün böyük hissəsini kompensasiya etdi.
ABŞ Energetika naziri Kris Rayt amerikalıları yaxın vaxtlarda benzinin ucuzlaşacağını gözləməməyə çağırdı. "ABŞ-da orta benzin qiymətləri gələn ilədək müharibədən əvvəlki 3 dollardan aşağı səviyyəyə qayıtmaya bilər," dedi. Rayt bildirib ki, Prezident Tramp "bu görünməmiş böhranın öhdəsindən uğurla gəlir" və qiymət artışını müharibə ilə deyil, "inflyasiya" ilə əlaqədardır. O, həmçinin vəziyyəti 2022-ci ildə Co Baydenin prezidentliyi dövründəki qiymət artımı ilə müqayisə edərək qeyd etdi ki, cari pik qiymətlər Bayden dövrünün artımından təxminən bir dollar aşağıdır.
Bəs sonra?
İranın dövlət mediası ABŞ-ın İran gəmisi ilə bağlı addımını atəşkəs razılaşmalarının pozulması və "dəniz quldurluğu" adlandıraraq tezliklə cavab verəcəyini vəd etdi. Bundan əvvəl İranın özü də boğazın açıq olduğunu bildirməsinə baxmayaraq Hörmüz boğazından keçməyə cəhd edən tankeri atəşə tutmuşdu.
Bütün nəzərlər aprelin 21-i axşam saatlarına təyin edilmiş atəşkəs müddətinin bitməsinə, ABŞ və İran rəsmilərinin Pakistanda danışıqlara hazırlaşdığına çevrilib. Vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən amil isə Prezident Trampın iki dəfə təxirə salınmış və ləğv edilmiş Pekin səfərinin indi mayın ortalarına planlaşdırılmasıdır. Bu səfərin yeni böhran şəraitində baş tutub-tutmayacağı hələ qeyri-müəyyəndir.
Əlimusa İbrahimov
Politoloq