İmtahan, yoxsa keyfiyyət? – Təhsil islahatlarında alternativ qiymətləndirmə zərurəti

Ekspert Səbuhi Abdullayev: "Sertifikasiya müəllimi inkişafdan çox nəticəyə fokuslayır".

Son illər Azərbaycanda təhsil sahəsində həyata keçirilən islahatlar arasında müəllimlərin sertifikatlaşdırılması prosesi xüsusi yer tutur. Bu mexanizm ilkin olaraq tədrisin keyfiyyətini yüksəltmək, müəllimlərin bilik və bacarıqlarını müasir tələblərə uyğunlaşdırmaq məqsədi daşısa da, zaman keçdikcə onun tətbiqi ilə bağlı müxtəlif yanaşmalar, müzakirələr və hətta narazılıqlar da formalaşmağa başlayıb. Xüsusilə sertifikatlaşdırmanın tezliyi, məzmunu və müəllimlərin psixoloji vəziyyətinə təsiri kimi məsələlər ictimai diskussiyanın əsas mövzularından birinə çevrilib. Məhz belə bir kontekstdə Milli Məclisdə səsləndirilən yeni təkliflər bu müzakirələrə əlavə dinamika qazandırır. Millət vəkili Vüqar Bayramovun irəli sürdüyü yanaşma - müəllimlərin iki dəfə uğurla sertifikatlaşdırmadan keçdikdən sonra növbəti mərhələlərdən azad olunması ideyası - mövcud sistemin optimallaşdırılması istiqamətində mühüm addım kimi qiymətləndirilə bilər. Bu təklif təkcə müəllimlərin üzərinə düşən inzibati yükün azaldılması deyil, həm də onların diqqətini daha çox tədris prosesinə, şagirdlərlə işləməyə və peşəkar inkişafın digər formalarına yönəltmək baxımından əhəmiyyətlidir. Digər tərəfdən, incəsənət sahəsində fəaliyyət göstərən və beynəlxalq uğurlara imza atan müəllimlərin sertifikatlaşdırmadan azad olunması ilə bağlı fikir də diqqət çəkir. Bu yanaşma fərqli sahələrin spesifik xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla daha çevik və ədalətli qiymətləndirmə modelinin formalaşdırılmasına xidmət edə bilər. Çünki yaradıcı sahələrdə əldə olunan beynəlxalq nailiyyətlər çox zaman ənənəvi test və imtahan mexanizmlərindən daha obyektiv göstərici kimi çıxış edir. Bütün bunlar fonunda əsas sual belə formalaşır: sertifikatlaşdırma müəllim keyfiyyətini artıran effektiv vasitədirmi, yoxsa zamanla formal prosedura çevrilmək riski daşıyır? Təklif edilən dəyişikliklər bu mexanizmi daha məqsədyönlü və balanslı hala gətirə bilərmi? Mövzunun aktuallığı da məhz buradan qaynaqlanır - çünki söhbət yalnız müəllimlərdən deyil, bütövlükdə gələcək nəslin təhsil keyfiyyətindən gedir.

Mövzu ilə bağlı "ELM" İctimai birliyinin sədri, təhsil eksperti Səbuhi Abdullayev Olaylar.az-a danışıb. Ekspert bildirib ki, qaldırılan məsələ kifayət qədər aktualdır və bu istiqamətdə səsləndirilən yanaşma ümumilikdə məntiqli hesab oluna bilər. Belə ki, müəllimlərin sertifikasiyadan keçmə prosesi bir çox hallarda onların daha çox əzbərçiliyə yönəlməsinə, vaxtlarının əsas hissəsini imtahana hazırlığa sərf etməsinə və əlavə stress yaşamasına səbəb olur. Xüsusilə yaş artdıqca bu kimi gərginliklər daha da qabarıq şəkildə özünü göstərir, hətta bəzi hallarda sağlamlıq problemlərinə belə gətirib çıxara bilir. Bu isə bir tərəfdən müəllimin psixoloji durumuna mənfi təsir göstərir, digər tərəfdən isə onun pedaqoji fəaliyyətinin keyfiyyətinə dolayısı ilə təsir edən amilə çevrilir. Çünki daim gərginlik altında çalışan müəllim öz bilik və bacarıqlarını tam şəkildə şagirdlərə ötürməkdə çətinlik çəkə bilər.

Ekspertin sözlərinə görə, digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, sertifikasiya prosesinin mövcud formatı müəllimləri daha çox nəticəyə - yəni imtahandan keçməyə fokuslayır, prosesin özündə isə real pedaqoji inkişaf bəzən ikinci plana keçir. Halbuki təhsilin əsas məqsədi yalnız yoxlama aparmaq deyil, eyni zamanda müəllimin inkişafına dəstək olmaqdır. Bu baxımdan mövcud sistemin yenidən nəzərdən keçirilməsi və onun daha çevik, daha inkişafyönümlü mexanizmlərlə əvəz olunması zərurəti ortaya çıxır. Bu baxımdan sertifikatlaşdırmanın iki dəfə keçirilməsi kifayət qədər adekvat yanaşmadır və bu məsələnin qanunvericilikdə yenidən nəzərdən keçirilməsi zəruridir. Qeyd olunduğu kimi, müəllimlərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi üçün alternativ yoxlama mexanizmlərinin qanunvericilikdə təsbit edilməsi də kifayət edə bilər. Məsələn, davamlı qiymətləndirmə sistemi, dərs müşahidələri, şagird nailiyyətlərinin təhlili və müəllimin peşəkar inkişaf fəaliyyətlərində iştirakı kimi meyarlar daha obyektiv nəticələr verə bilər.

"Belə bir fikir də səslənir ki, sertifikatlaşdırmanın azaldılması müəllimlərin öz üzərində işləməsinə mənfi təsir göstərə bilər. Lakin düşünürəm ki, bu məsələni fərqli və daha effektiv yollarla həll etmək mümkündür. Bu gün müxtəlif təlim proqramları, müasir tədris texnologiyaları və peşəkar inkişaf imkanları mövcuddur. Bu vasitələrlə müəllimlərin bilik və bacarıqlarını artırmaq daha məqsədəuyğun və səmərəli ola bilər. Xüsusilə interaktiv təlimlər, onlayn kurslar, beynəlxalq təcrübə mübadilələri müəllimlərin həm nəzəri, həm də praktiki biliklərinin artırılmasında mühüm rol oynaya bilər. Bundan əlavə, müəllimlərin özünüinkişaf motivasiyasını yalnız imtahanlarla təmin etmək düzgün yanaşma deyil. Motivasiya daha çox daxili ehtiyacdan, peşəyə bağlılıqdan və müəllim nüfuzunun cəmiyyətdə necə dəyərləndirilməsindən qaynaqlanmalıdır. Əgər müəllim cəmiyyətdə yüksək nüfuza malikdirsə, onun əməyinə adekvat qiymət verilirsə, bu, onun öz üzərində işləməsi üçün daha güclü stimul yaradır. Eyni zamanda, artıq elə bir dövrdə yaşayırıq ki, müəllimlərin fəaliyyətinə nəzarət mexanizmləri kifayət qədər genişdir. Öz üzərində işləməyən, yenilikləri mənimsəməyən müəllimlərlə əmək müqaviləsinə xitam verilməsi mümkündür. Bundan əlavə, valideynlərin narazılığı da müəllimin fəaliyyətinə ciddi təsir göstərə və hətta onun işdən uzaqlaşdırılması ilə nəticələnə bilər. Bu da onu göstərir ki, müəllimin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi yalnız sertifikasiya ilə məhdudlaşmır və müxtəlif sosial mexanizmlər bu prosesdə rol oynayır", - deyə ekspert vurğulayıb.

S. Abdullayev əlavə edib ki, müasir dövrdə təhsil sistemi sürətlə dəyişir. Texnologiyanın inkişafı, yeni tədris metodlarının yaranması və informasiya bolluğu müəllimdən daim yenilənməyi tələb edir. Belə bir şəraitdə hər beş ildən bir keçirilən imtahan bu dinamikanı əhatə etmək üçün kifayət etmir. Əksinə, müəllimlərə yeniliklər operativ şəkildə çatdırılmalı, onlar davamlı şəkildə bu dəyişikliklərə adaptasiya olunmalıdır. Bu səbəbdən müəllimlərin inkişafının əsas yolu davamlı sertifikatlaşdırma deyil, müasir tendensiyaların operativ şəkildə onlara çatdırılmasıdır. Texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə hər beş ildən bir imtahan keçirməklə yenilikləri gözləmək effektiv yanaşma hesab olunmur. Əksinə, hər hansı yeni texnologiya və ya tədris metodu yarandıqca onun müəllimlərə dərhal ötürülməsi daha vacibdir. Bu, həm tədrisin keyfiyyətini artırar, həm də müəllimlərin peşəkar inkişafını daha real və davamlı edər. Bununla yanaşı, təhsil sistemində islahatlar aparılarkən müəllimlərin sosial vəziyyəti, iş yükü və psixoloji rifahı da nəzərə alınmalıdır. Çünki müəllim yalnız bilik ötürən şəxs deyil, eyni zamanda cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran əsas fiqurlardan biridir. Onun üzərinə düşən məsuliyyət kifayət qədər böyükdür və bu məsuliyyətin effektiv şəkildə yerinə yetirilməsi üçün uyğun şərait yaradılmalıdır.

"Müəllimin müasir tələblərə cavab verən peşəkar kimi formalaşması üçün daha çevik və praktik mexanizmlərə üstünlük verilməlidir. Bu baxımdan qanunvericilikdə müvafiq dəyişikliklərin edilməsi daha məqsədəuyğun hesab oluna bilər. Belə dəyişikliklər həm müəllimlərin iş yükünü balanslaşdırar, həm də onların real inkişafına yönəlmiş daha effektiv sistemin formalaşmasına şərait yaradar", - deyə təhsil eksperti qeyd edib.

Səidə Ramazanova