“Azəri” termini ətrafında müzakirələr və İranda azəri türkləri.. MÖVQE
Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsində "Azəri" sözünün istifadəsi ətrafında müzakirələr aparılıb. Deputat Səyyad Aran "Azəriqaz" adının işlədilməsinə etiraz edərək iddia edib ki, "Azəri" sözü Azərbaycan xalqına aid deyil və guya İranda yaşayan ayrıca bir etnik qrupun adını ifadə edir. Bu səbəbdən o, rəsmi adlarda "Azəri" sözündən imtina olunmasını təklif edib.
Məsələyə münasibət bildirən deputat Hikmət Babaoğlu bu arqumentə etiraz edib və qeyd edib ki, İranda "Azəri" adlı ayrıca, fars köklü etnik qrup mövcud deyil. Babaoğlu vurğulayıb ki, "Azəri" anlayışı tarixi və elmi baxımdan Azərbaycan türkləri ilə bağlıdır və bu termin başqa cür təqdim edilə bilməz.
Məsələyə tarixi və etnik kontekstsan baxsaq, görürük ki, İranda yaşayan azəri türkləri əsasən şimal-qərb bölgələrində - Təbriz, Ərdəbil, Urmiya, Zəncan və Qəzvin ətrafında məskunlaşıblar. Onların tarixi minilliklər əvvələ gedir və bu ərazilərdə türk boylarının kökləri ilə bağlıdır. Azəri türkləri fars xalqı ilə yanaşı çoxsaylı etnik qruplardan biridir, lakin fars köklü deyil, türk mənşəlidir.
Dil və mədəniyyət baxımından azəri türkləri türk dilinin azəri dialektində danışır, folklor və adət-ənənələrini qoruyurlar. Bu baxımdan, "Azəri" termini həm tarixi, həm də mədəni baxımdan Azərbaycan türkləri ilə eyniləşir.
Demoqrafik vəziyyətə görə isə İranda azəri türklərinin sayı təxminən 15-20 milyon nəfər təşkil edir və bu, ölkə əhalisinin təxminən 16-20%-ni əhatə edir. Onlar əsasən şimal-qərb bölgələrdə kompakt şəkildə yaşayırlar, lakin Tehran, Qum və digər böyük şəhərlərdə də icmalarını qoruyublar.
Tarixi, dil və demoqrafik faktlar göstərir ki, "Azəri" termini elmi və tarixi baxımdan Azərbaycan türklərini ifadə edir. İran kontekstində bu anlayış ayrıca fars köklü etnik qrup kimi mövcud deyil. Bu səbəbdən deputat Səyyad Aranın arqumenti elmi baxımdan dəstəklənmir.
Məsələ terminologiya ilə milli kimlik arasında həssas əlaqəni göstərir. "Azəri" sözündən imtina və ya onu başqa mənaya yükləmək yalnız söz seçimi deyil, həm də tarixi yaddaş və milli kimlik məsələsidir. Bu baxımdan, belə mövzular elmi əsaslar və ictimai konsensus çərçivəsində müzakirə olunmalıdır.
Mehriban Sadlqova- filoloq, şərqşünas