ABŞ-İran qarşıdurması Avropaya sıçraya bilər: NATO üçün yeni sınaq-ÖZƏL
İranla ABŞ arasında qarşıdurmanın coğrafiyasının genişlənməsi təhlükəsi yenidən gündəmə gəlib. Tehran xəbərdarlıq edir ki, ABŞ İrana qarşı hərbi əməliyyatları davam etdirərsə, bu dəfə təkcə Yaxın Şərqdəki deyil, Almaniya və İtaliyadakı Amerika hərbi bazaları da hədəfə alına bilər. Belə bir ssenarinin reallaşması münaqişəni regional çərçivədən çıxararaq Avropanın da birbaşa qarşıdurmaya cəlb olunması riskini yarada bilər.
İranın Almaniya və İtaliyadakı ABŞ hərbi bazalarına zərbə endirməsi hansı hərbi-siyasi nəticələrə səbəb ola bilər? Bu addım NATO-nun münaqişəyə qoşulmasına, Avropa ölkələrinin İrana qarşı mövqeyinin sərtləşməsinə və ABŞ-İran qarşıdurmasının daha geniş beynəlxalq müharibəyə çevrilməsinə gətirib çıxara bilərmi?
Mövzu ilə bağlı politoloq Tural İsmayılov Olaylar.az-a açıqlama verib:
"İranla ABŞ arasında qarşıdurmanın coğrafiyasının genişlənməsi ehtimalı artıq sadəcə siyasi ritorika səviyyəsində müzakirə edilmir. Tehrandan səslənən son bəyanatlar göstərir ki, İran mümkün hərbi eskalasiya zamanı ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki hərbi infrastrukturunu hədəfə almaqla kifayətlənməyəcəyini, Avropadakı Amerika hərbi obyektlərini də potensial hədəflər sırasında nəzərdən keçirə biləcəyini nümayiş etdirməyə çalışır. Xüsusilə Almaniya və İtaliyadakı hərbi bazaların adının çəkilməsi məsələyə yeni geosiyasi məzmun qazandırır.
Tehranın bu mesajlarının əsas məqsədlərindən biri Vaşinqtonun hərbi qərarlarının siyasi və strateji qiymətini yüksəltməkdir. İran yaxşı anlayır ki, ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki hərbi imkanları ilə Avropadakı logistika, komanda-idarəetmə və təminat infrastrukturu arasında ciddi əlaqə mövcuddur. Almaniyadakı Ramşteyn aviabazası bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İtaliyadakı hərbi obyektlər də ABŞ-ın Aralıq dənizi istiqamətindəki əməliyyat və təminat imkanlarının mühüm hissəsidir. Beləliklə, Tehran potensial zərbə təhdidi ilə ABŞ-ın hərbi fəaliyyətinin coğrafiyasını genişləndirməyin onun üçün əlavə risklər yaradacağını göstərmək istəyir. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, söhbət hələ reallaşmış hərbi qərardan deyil, İranın mümkün qarşıdurma zamanı tətbiq edə biləcəyi strategiya barədə siyasi və hərbi xəbərdarlıqlardan gedir. Tehran bu yolla Vaşinqtona çatdırmağa çalışır ki, İrana qarşı hərbi əməliyyatların nəticələri yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmaya bilər. Bu, klassik çəkindirmə strategiyasının elementidir. Lakin belə strategiyanın təhlükəli tərəfi ondan ibarətdir ki, çəkindirmə məqsədilə səsləndirilən təhdid real hərbi əməliyyata çevrildiyi halda, tərəflərin hesablamaları tamamilə dəyişə bilər.
İranın Avropadakı bazaları hədəfə almaq barədə xəbərdarlığı mühüm bir siyasi sualı da gündəmə gətirir: ABŞ-ın hərbi əməliyyatlarında istifadə edilən Avropa infrastrukturu həmin ölkələri avtomatik olaraq münaqişənin iştirakçısına çevirirmi? Hüquqi və siyasi baxımdan bu məsələ kifayət qədər mürəkkəbdir. Bir ölkənin ərazisində yerləşən hərbi bazanın ABŞ tərəfindən istifadə edilməsi həmin dövlətin bütün qərarlarının Vaşinqtonun qərarları ilə eyniləşdirilməsi demək deyil. Lakin həmin əraziyə raket zərbəsi endirilməsi artıq ev sahibi dövlətin suverenliyinə və milli təhlükəsizliyinə birbaşa müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilər. İranın Almaniya və ya İtaliyadakı ABŞ hərbi bazalarına zərbə endirməsi NATO üçün tamamilə yeni təhlükəsizlik situasiyası yaradardı. Çünki hər iki ölkə alyansın üzvüdür və onların ərazisinə qarşı həyata keçirilən silahlı hücum kollektiv müdafiə mexanizmini gündəmə gətirə bilər. NATO-nun Vaşinqton müqaviləsinin 5-ci maddəsinə əsasən, alyansın bir üzvünə qarşı silahlı hücum bütün üzvlərə qarşı hücum kimi qəbul edilir. Ancaq 5-ci maddənin tətbiqi avtomatik olaraq bütün NATO ölkələrinin İrana müharibə elan etməsi və ya hərbi əməliyyatlara başlaması demək deyil. Hücumun xarakteri və miqyası qiymətləndirilməli, zərərçəkən müttəfiqin kollektiv müdafiə mexanizminə müraciəti nəzərə alınmalıdır. Hər bir üzv yardım üçün zəruri hesab etdiyi tədbiri müəyyənləşdirir və bu tədbir mütləq hərbi güc tətbiqini nəzərdə tutmur.
Deməli, İranın Avropadakı hərbi obyektlərə zərbə endirməsi NATO-nun münaqişəyə cəlb olunması üçün ciddi hüquqi və siyasi zəmin yarada bilər. Lakin alyansın hansı formada reaksiya verəcəyi hücumun miqyasından, itkilərdən, siyasi şəraitdən və üzv dövlətlərin mövqelərindən asılı olacaq. NATO-nun kollektiv müdafiə mexanizminin işə düşməsi ilə onun bütün üzvlərinin eyni formada hərbi əməliyyatlara qoşulması arasında ciddi fərq var.
Digər tərəfdən, Avropa ölkələrinin İrana münasibətində sərtləşmə baş verə bilər. İndiyədək Avropa dövlətləri ABŞ-İran qarşıdurmasında öz təhlükəsizlik maraqları, enerji təminatı və diplomatik manevr imkanları arasında müəyyən tarazlıq saxlamağa çalışırdılar. Lakin Almaniya və İtaliya ərazisinə birbaşa raket zərbəsi endirilməsi bu tarazlığı kökündən dəyişə bilər. Belə vəziyyətdə Avropa İttifaqının İrana qarşı əlavə sanksiyalar tətbiq etməsi, hərbi-texniki əməkdaşlığı genişləndirməsi və ABŞ-la təhlükəsizlik koordinasiyasını gücləndirməsi ehtimalı artar. İranın belə bir addımın mümkün nəticələrini nəzərə almaması inandırıcı görünmür. Tehran anlayır ki, Avropa ərazisinə zərbə endirmək ABŞ-la qarşıdurmanın yeni cəbhəsini açmaqla yanaşı, indiyədək birbaşa hərbi iştirakdan yayınmağa çalışan Avropa dövlətlərini də özünün qarşısında birləşdirə bilər. Bu, İranın beynəlxalq siyasi mövqeyinə, iqtisadi imkanlarına və diplomatik manevr sahəsinə əlavə təzyiq yaradardı.
Bununla belə, İranın hərbi ritorikasının real əməliyyat imkanları ilə eyniləşdirilməsi düzgün olmazdı. Avropadakı hədəflərə zərbə endirmək üçün raketlərin mənzili, texniki imkanlar, hava hücumundan müdafiə sistemləri və əməliyyatın həyata keçirilməsi ilə bağlı məhdudiyyətlər nəzərə alınmalıdır. Tehran üçün kiberhücumlar, dolayı təzyiq vasitələri və müxtəlif asimmetrik imkanlar da potensial alətlər olaraq qalır. Yəni təhlükə yalnız klassik raket hücumu ilə məhdudlaşmır.
Məsələnin digər mühüm tərəfi enerji təhlükəsizliyidir. ABŞ-İran qarşıdurmasının Avropaya yayılması Hörmüz boğazı ətrafındakı gərginliyi daha da dərinləşdirə, enerji daşıyıcılarının qiymətlərinə, beynəlxalq ticarət marşrutlarına və Avropa iqtisadiyyatına əlavə təzyiq göstərə bilər. Belə bir ssenaridə münaqişənin nəticələri hərbi obyektlərin təhlükəsizliyi ilə məhdudlaşmayacaq, qlobal iqtisadi sistemə də təsir edəcək.
İranın Avropadakı Amerika bazalarını hədəfə almaqla bağlı xəbərdarlıqları ilk növbədə ABŞ-a ünvanlanmış strateji çəkindirmə mesajı kimi qiymətləndirilməlidir. Tehran Vaşinqtona göstərmək istəyir ki, İrana qarşı hərbi əməliyyatların coğrafi sərhədləri genişlənərsə, bunun nəticələri yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmayacaq. Ancaq bu təhdidlərin həyata keçirilməsi İranın qarşısında daha geniş beynəlxalq koalisiyanın formalaşması riskini yaradır. Avropa ölkələrinin birbaşa hədəfə çevrilməsi Tehranın diplomatik təcridini dərinləşdirə və ABŞ-ın hərbi-siyasi dəstəyini genişləndirə bilər.
Mənzərənin ən təhlükəli tərəfi odur ki, tərəflərdən birinin çəkindirmə vasitəsi kimi istifadə etdiyi addım digər tərəf tərəfindən müharibənin genişləndirilməsi üçün əsas kimi qəbul edilə bilər. Bu isə yanlış hesablamaların və nəzarətdən çıxan eskalasiyanın qarşısını almağı daha da çətinləşdirir.
Nəticə etibarilə, İranın Almaniya və İtaliyadakı ABŞ bazalarına qarşı təhdidləri Avropanın təhlükəsizlik arxitekturası üçün yeni sınaqdır. Bu mərhələdə əsas məsələ ABŞ-ın hərbi imkanlarının coğrafi genişlənməsi deyil, qarşıdurmanın NATO ilə İran arasında birbaşa toqquşmaya çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Çünki belə bir ssenari reallaşarsa, söhbət artıq iki dövlət arasındakı münaqişədən yox, beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin bütövlüyünü sarsıda biləcək daha geniş böhrandan gedəcək".
Zeynəb Mustafazadə