Diktə edəcək kimsə yoxdur: Bakı özgə qərarlar dövrünü bağladı

Olaylar.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev dialoq mövzusunda forumu 28 illik danışıqların niyə heç bir nəticə vermədiyi barədə söhbətlə açdı və xəbərdarlıq etdi ki, Bakıya yenidən özgə iradə qəbul etdirmək cəhdləri qətiyyətli cavabla qarşılaşacaq. 100 ölkədən gələn qonaqlara nəticələri özləri çıxarmaq təklif olundu

2026-cı il oktyabrın 27-nin səhəri dünya üçün gərgin keçdi. İsraildə Knessetə seçkilər üzrə məntəqələr açıldı. Hörmüz boğazı ətrafında tükəndirmə oyunu davam edirdi və "Azəri Layt" neftinin bir bareli Avqusta limanında sığorta və fraxt daxil olmaqla şərtlərlə 127,6 dollara qədər bahalaşdı. Həmin saatlarda Bakıda VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu başlayırdı: 100 ölkədən 500 xarici qonaq, "Ümumi gələcək naminə dialoq: parçalanmış dünyada körpülər qururuq" devizi altında üç günlük müzakirələr.

Forumun ev sahibi sözə paradoksla başladı. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev dialoq barədə danışmaq üçün toplaşmış auditoriyaya dialoqun təxminən otuz il ərzində onun ölkəsinin əleyhinə necə işlədiyini danışdı. Onun sözlərinə görə, danışıqlar formatı elə qurulmuşdu ki, münaqişə həll olunmasın, dondurulmuş vəziyyətdə qalsın. "Görünür, dünyanın böyük dövlətləri bu barədə konsensusa gəlmişdilər. Buna baxmayaraq, onlar Azərbaycan xalqının və hökumətinin planları və niyyətləri barədə yanlış hesablama apardılar. Biz işğala məruz qalmış ölkə kimi xalqımızın elementar hüquqlarının pozulması ilə heç vaxt barışmazdıq və onlar bunu bilməli idilər", deyə dövlətin başçısı bildirdi.

Ardınca Bakıda artıq başlıqlara çevrilmiş ifadə səsləndi: kiminsə bizə nəyisə diktə edə biləcəyi barədə əsassız təsəvvürlər bundan sonra da bizim qətiyyətli mövqeyimizlə qarşılaşacaq.

Qarşımızda konfrans ev sahibinin diplomatik nəzakəti deyil. Doktrina səsləndi.

Uduzan konsensus: böyük dövlətlər Qarabağı 28 il necə dondurucuda saxladılar

Minsk qrupu 1992-ci ilin martında ATƏM Nazirlər Şurasının Helsinkidə qəbul etdiyi qərarla yarandı. 1997-ci ildən ona həmsədrlər üçlüyü, Rusiya, ABŞ və Fransa rəhbərlik edirdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının üç daimi üzvü, üç nüvə dövləti, regionda öz maraqları olan üç dövlət. Formal olaraq onlara tərəfləri sülhə gətirmək tapşırılmışdı. Faktiki olaraq isə onlar təxminən otuz il ərzində status-kvonu idarə etdilər.

O dövrün rəqəmləri hər bir azərbaycanlıya məlumdur. Ölkə ərazisinin təxminən 20 faizi, keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti və ona bitişik yeddi rayon işğal altına düşdü. Rəsmi məlumatlara görə, təxminən bir milyon insan qaçqın və məcburi köçkün oldu. 1993-cü ilin aprelindən noyabrınadək Təhlükəsizlik Şurası dörd qətnamə qəbul etdi: 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr. Onların hər biri işğalçı qüvvələrin Azərbaycan torpaqlarından çıxarılmasını tələb edirdi. Heç biri icra olunmadı.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bunu emosiyasız xatırlatdı: 1993-cü il qətnamələri "yalnız kağız üzərində qaldı". Bu ifadənin arxasında bütün çıxışı anlamaq üçün ən vacib fakt dayanır. Beynəlxalq hüquq Azərbaycanın tərəfində həmişə olub. Onu işləməyə məcbur edəcək mexanizm yox idi.

Vasitəçilər Bakıya gah 2007-ci il Madrid prinsiplərini, gah da aralıq çərçivə sənədlərini təklif edirdilər. 2011-ci ilin iyununda Kazanda Rusiyanın o vaxtkı prezidenti Dmitri Medvedevin himayəsi altında tərəflər sənədə hər zamankından daha çox yaxınlaşdılar və heç bir nəticə olmadan ayrıldılar. 2019-cu ilin yayında, avqustun 5-də Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Xankəndidə çıxış edərək Qarabağın Ermənistan olduğunu və vəssalam dediyini bəyan etdi. Bu ifadədən sonra köhnə formatda danışıqlar prosesi de-fakto başa çatdı, baxmayaraq ki, həmsədrlər daha bir il hər şeyin plan üzrə getdiyi görüntüsünü yaratmaqda davam etdilər.

Dövlət başçısının bəhs etdiyi qırılma xətti də məhz buradan keçir. Böyük dövlətlər Azərbaycanın barışacağına hesablayırdılar. Barışmaq rasional görünürdü: dondurulmuş münaqişə Vaşinqtonda, Moskvada və Parisdə heç kimi narahat etmirdi, neft və qaz qərbə axırdı, itkiləri isə Bərdə və Biləsuvar ətrafındakı çadır düşərgələrində qaçqınlar çəkirdi. Səhv bir şeydə idi: iradənin qiymətləndirilməsində. Bakı iyirmi ildən artıq iqtisadiyyat, ordu və koalisiyalar qurdu, sonra isə BMT Nizamnaməsinin istənilən dövlətə təminat verdiyi hüquqdan istifadə etdi.

"Biz danışıqların heç bir nəticəyə gətirmədiyini gördük və öz səylərimizi göstərmək qərarına gəldik. BMT Nizamnaməsinə, onun 51-ci maddəsinə, yəni özünümüdafiə hüququna əsaslanaraq düşməni məğlub etdik, illərlə işğal altında olan torpaqlarımızı azad etdik və bununla da beynəlxalq hüququ bərpa etdik. Biz BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü il qətnamələrinin icrasını öz gücümüzlə təmin etdik", deyə Prezident xatırlatdı.

İkinci Qarabağ müharibəsi 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək 44 gün davam etdi. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilmiş birgünlük antiterror tədbirləri nöqtə qoydu. Həmin il oktyabrın 15-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Xankəndidə dövlət bayrağını qaldırdı. Minsk qrupu münaqişənin özündən təxminən iki il çox yaşadı: ATƏT onun bağlanması barədə qərarı yalnız 2025-ci il sentyabrın 1-də qəbul etdi, prosedur isə dekabrın 1-dək başa çatdı. Nizamlama üçün yaradılmış struktur artıq nizamlamağa heç nə qalmayanda tarixə qovuşdu.

Sülh forumu niyə müharibə barədə söhbətlə açılır

Skeptik soruşacaq: mədəniyyətlərarası dialoq forumunda düşmən üzərində qələbədən danışmaq yerinə düşürmü? Cavab Bakı Prosesinin öz tərcümeyi-halındadır.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev onu 2008-ci ilin dekabrında, Avropa Şurasına üzv dövlətlərin mədəniyyət nazirlərinin Bakıdakı konfransına İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı ölkələrinin nümayəndələri dəvət olunanda başlatdı. Bir il sonra, 2009-cu ildə, Bakı İslam mədəniyyətinin paytaxtı adını daşıyanda format güzgü kimi təkrarlandı: İƏT mədəniyyət nazirlərinin görüşünə avropalılar dəvət edildi. O vaxtadək heç bir başqa paytaxt bu iki auditoriyanı müntəzəm olaraq bir masa arxasında oturtmamışdı.

Birinci Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu 2011-ci il aprelin 7-9-da keçirildi. Sonra forumlar 2013, 2015, 2017 və 2019-cu illərdə toplandı. Pandemiya ikiillik dövrü pozdu və altıncı forum yalnız 2024-cü il mayın 1-3-də baş tutdu. Hazırkı, yeddinci forum platformanın 15 illiyinə təsadüf etdi. BMT Baş Assambleyası öz qətnamələrində Bakı Prosesini mədəniyyətlərarası qarşılıqlı əlaqənin aparıcı qlobal platformalarından biri kimi tanıdı, forumun tərəfdaşları isə ənənəvi olaraq YUNESKO, BMT Sivilizasiyalar Alyansı, BMT Ümumdünya Turizm Təşkilatı və İSESKO-dur. Forumun açılışı ərəfəsində dövlətin başçısı Sivilizasiyalar Alyansının Ali nümayəndəsini qəbul etdi.

"Bu illər ərzində Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu həqiqətən də mədəniyyətlərarası münasibətlər və təkcə onlarla bağlı deyil, digər məsələlərin müzakirəsi üçün ən effektiv və inklüziv platformalardan birinə çevrilib", deyə Prezident təşəbbüsə dəstəyə görə BMT-yə təşəkkür edərək bildirdi.

Xronologiyaya diqqət yetirin. Bakı dünyaya 2008, 2011, 2013, 2015, 2017 və 2019-cu illərdə dialoq təklif edirdi və bütün bu müddət ərzində ərazisinin beşdə biri işğal altında olan dövlət olaraq qalırdı. Azərbaycan illərlə öz platformalarına hökumətləri status-kvoya diplomatik örtük təmin edən ölkələrdən insanlar dəvət edirdi. Səbr zəiflik deyil, strategiya idi. Dialoqun ədalətsizliyi konservləşdirmə alətinə çevrildiyi aydın olanda isə Bakı özünümüdafiə hüququndan istifadə etdi, bundan sonra eyni gündəliyə, lakin artıq bərpa olunmuş suverenlik mövqeyindən qayıtdı.

Oktyabrın 27-də səslənən çıxışın əsas tezisi də bundan ibarətdir. Dialoq yalnız bərabərlər arasında məna kəsb edir. Torpağı əlindən alınmış dövlət danışıqlarda sonsuzadək iştirak edə bilər, lakin onlarda bərabər tərəf ola bilməz. Azərbaycan bərabərliyi bərpa etdi və indi işğal düzəlişi olmadan körpülərdən danışmağa haqqı var.

Son illərdə Bakının beynəlxalq çəkisi region hüdudlarından çox kənara çıxıb. 2019-2023-cü illərdə Azərbaycan 120 dövləti birləşdirən Qoşulmama Hərəkatına sədrlik etdi. 2024-cü ilin noyabrında Bakı planetin ən iri iqlim konfransına, BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyası Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasına ev sahibliyi etdi. Prezident yekunu qısa ifadə etdi: ölkə özünü beynəlxalq birliyin etibarlı üzvü kimi təsdiq edə bildi. Dialoq forumu nəzakət jesti deyil, bu xəttin təbii davamı oldu.

Milliyyəti olmayan dəmir yumruq: Qarabağ uğrunda əslində kim vuruşdu

Çıxışın ən güclü hissəsi diplomatiyaya deyil, cəmiyyətə aid idi. Dövlət başçısının sözlərinə görə, erməni təcavüzü və işğalı dövründə, o cümlədən İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı bütün etnik qrupların və dinlərin nümayəndələri vahid dəmir yumruq kimi döyüşdülər.

Bu ifadənin arxasında adlar dayanır. Dağ yəhudisi, tank komandiri Albert Aqarunov 1992-ci il mayın 8-də Şuşada həlak oldu. Onun 23 yaşı var idi. Ölümündən sonra o, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görüldü və Bakıda, Şəhidlər xiyabanında azərbaycanlıların, ləzgilərin, talışların, rusların yanında dəfn olundu. Birinci müharibədə belə hekayələr yüzlərlə, ikincidə minlərlə idi.

"Biz müxtəlif sistemlərdə yaşadıq. Buna baxmayaraq, heç bir sistem bizim milli hisslərimizi, gücümüzü üstələyə bilmədi. Müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Azərbaycan öz taleyinin sahibi oldu", deyə Prezident bildirdi.

Azərbaycan ifasında multikulturalizm təlimatdan götürülmüş şüar deyil. Konstitusiyanın 18-ci maddəsi dini dövlətdən ayırır və bütün dini etiqadların qanun qarşısında bərabərliyini bəyan edir. Quba rayonunda İsraildən kənarda dağ yəhudilərinin dünyadakı ən iri yığcam məskənlərindən biri olan Qırmızı Qəsəbə yerləşir. Qəbələ rayonunun Nic kəndində Qafqaz albanlarının varisləri olan və fəaliyyət göstərən məbədlərini qoruyub saxlamış udinlər yaşayır. Pravoslav Bakı yeparxiyası, katolik kilsə icması, lüteran kilsəsi, aşkenazi və dağ yəhudilərinin sinaqoqları, bütün bu xəritə bir şəhərin hüdudlarına sığır. Roma papaları Bakıya iki dəfə gəlib: 2002-ci ilin mayında II İohann Pavel və 2016-cı il oktyabrın 2-də Fransisk. Əhalisinin əksəriyyəti müsəlman olan ölkə üçün bu, istənilən bəyannamədən çox şey deyir.

Dövlətin başçısı hər şeyi öz adı ilə çağırdı: bütün etnosların və dinlərin nümayəndələri Konstitusiyaya görə bərabər hüquqlara malikdir və bununla yanaşı, bir ailə kimi yaşayırlar. "Hamımız milli ideyalar ətrafında birləşirik. Necə deyərlər, azərbaycançılıq Azərbaycanın bütün xalqlarını bir araya gətirir. Belə birlik müstəqillik tariximizin ən ağır dövrlərində özünü göstərib", deyə Prezident qeyd etdi.

Qonşu ilə təzad onu görməmək üçün həddindən artıq aşkardır. 2011-ci il siyahıyaalınmasına görə, ermənilər Ermənistan əhalisinin təxminən 98 faizini təşkil edirdi. Oradakı monoetniklik məqsədyönlü siyasətin nəticəsi oldu. 1988-1989-cu illərdə Ermənistandan azərbaycanlılar qovuldu: müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, 200 mindən 250 minədək insan. Bir ölkə dövləti istisna etmək, digəri isə daxil etmək üzərində qururdu. 2020-ci il müharibəsinin nəticəsi bir çox cəhətdən məhz bu fərqlə izah olunur: dəmir yumruğu bir barmaq deyil, bütün barmaqlar sıxır.

Bir dollar da özgə pulu yoxdur: 35 il barədə ifadənin arxasında nə dayanır

Prezidentin daha bir bəyanatı xəbər lentlərində az qala diqqətdən kənarda qaldı, halbuki ayrıca təhlilə layiqdir. Dövlətin başçısı dedi ki, ölkənin 35 il ərzində əldə etdiyi nailiyyətlər Azərbaycan xalqı tərəfindən qazanılıb və Azərbaycanın heç bir beynəlxalq yardımı olmayıb. Ölkə dağıntılardan, işğaldan və hər yerdə hökm sürən yoxsulluqdan inkişafa və uğura gəlib.

Azərbaycan müstəqilliyin bərpasının 35 illiyini forumdan doqquz gün əvvəl, oktyabrın 18-də qeyd etdi. Başlanğıc nöqtəsi məlumdur: 1990-cı illərin əvvəlində iqtisadiyyat xarabalığa çevrilmişdi, ölkənin qərbində müharibə gedirdi, ABŞ Konqresi isə 1992-ci il oktyabrın 24-də bədnam 907-ci düzəlişi olan azadlığa dəstək haqqında qanun qəbul etdi. Bu düzəliş Amerika hökumətinin Bakıya birbaşa yardımını qadağan etdi. Həmin illərdə Ermənistan bütün postsovet məkanında adambaşına düşən Amerika yardımının ən iri alanları sırasında idi. Düzəlişin qüvvəsi yalnız 2002-ci ildə, 11 sentyabr terror aktlarından sonra Vaşinqtona Əfqanıstana Azərbaycan tranziti lazım olanda prezident imtinası ilə dayandırılmağa başladı.

Öz resurslarına və öz diplomatiyasına mərc etmək lazım gəldi. 1994-cü il sentyabrın 20-də Heydər Əliyev beynəlxalq neft konsorsiumu ilə Əsrin müqaviləsini imzaladı. 2006-cı ildə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri işə düşdü. 2020-ci ilin son günü Trans-Adriatik qaz kəməri ilə Avropaya qaz axmağa başladı və Cənub Qaz Dəhlizi qapandı. Bu gün Azərbaycan qazını Avropa İttifaqının bir neçə dövləti eyni anda alır, Brüssel isə Bakını rəsmi olaraq etibarlı enerji tərəfdaşı adlandırır.

Rəsmi statistikaya görə, yoxsulluq səviyyəsi 2000-ci illərin əvvəlindəki əhalinin təxminən yarısından təxminən 5-6 faizə qədər azalıb. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilir: hər il bu məqsədlərə milyardlarla manat ayrılır. Füzuli hava limanı ilk reysi 2021-ci il sentyabrın 5-də qəbul etdi və həmin il oktyabrın 26-da təntənəli şəkildə açıldı. Sonra Zəngilanda hava limanı yarandı. 2022-ci ilin iyulunda ilk ailələr Zəngilan rayonunun Ağalı kəndinə qayıdaraq Böyük Qayıdışın əsasını qoydular. Bu gün azad edilmiş rayonlarda artıq on minlərlə insan yaşayır.

Bunu onilliklər boyu donor konfransları ilə maliyyələşdirilən müharibədən sonrakı yenidənqurmalarla müqayisə edin. Azərbaycan işğalçıların səhraya çevirdiyi ərazini bircə donor marafonu olmadan bərpa edir. Özgə yardımı olmadan keçən 35 il barədə ifadə postsovet məkanında rəy hüququnun kreditlər və qrantlarla satın alındığını düşünməyə alışanlara ünvanlanıb. Bakıda bu mal satılmır.

İdeoloji təhdid mərmidən təhlükəlidirmi? Xəbərdarlıq kimə ünvanlanıb

Siyasi baxımdan əsas düstur çıxışın ortalarına yaxın səsləndi. "Bizim heç bir daxili riskimiz yoxdur. Bütün potensial risklər hüdudlarımızdan kənardan gəlir", deyə Prezident bildirdi. O əlavə etdi ki, ideoloji risklər fiziki risklərdən az təhlükəli deyil və buna görə də cəmiyyət ayıq-sayıqlığı və milli kimliyi, dövlətçiliyi, müstəqilliyi və həyat tərzini qorumaq üçün tam qətiyyəti saxlamalıdır. Dövlət başçısının sözlərinə görə, Azərbaycan cəmiyyəti bu gün bütün məsələlərdə birlik nümayiş etdirir.

Ünvanların siyahısı ipucu olmadan təxmin edilir. 2024-cü ilin yanvarında Avropa Şurası Parlament Assambleyası Azərbaycan nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərini ratifikasiya etməkdən imtina etdi, bundan sonra Bakı assambleyanın işində iştirakını dayandırdı. Avropa Parlamenti illərlə qətnamələr möhürləyir, mətnə görə, onların müəllifləri Cənubi Qafqazın xəritəsini açmayıblar. 2026-cı ilin avqustunda Azərbaycan Bakının böhtan kimi qiymətləndirdiyi 5 iyun tarixli materiala görə Si-En-En telekanalına qarşı Delaver ştatının federal məhkəməsinə iddia qaldırdı. Rusiya media mühiti də bəhanələr verdi: 2026-cı ildə onun bir neçə tanınmış siması düşmənçilik xarakterli hesab edilən materiallara görə Azərbaycanda axtarışa verildi.

Ayrıca fəsil Moskva ilə münasibətlərdir. 2024-cü il dekabrın 25-də Bakı-Qroznı reysini yerinə yetirən AZAL təyyarəsi Rusiya ərazisi üzərində vuruldu və Aktau yaxınlığında qəzaya uğradı. 38 nəfər həlak oldu. Bakı etiraf, təqsirkarların cəzalandırılması və təzminat tələb etdi və təzyiq ciddi olsa da, bir addım belə geri çəkilmədi. 2025-ci ilin yayında Yekaterinburqda saxlanılma zamanı iki azərbaycanlının ölümündən sonra münasibətlər bütün postsovet tarixinin minimumuna endi. Etiraf 2025-ci ilin oktyabrında Düşənbədə, iki prezidentin görüşündə gəldi. Bakının məntiqi işə yaradı: qətiyyət güzəştkarlıqdan daha sərfəli oldu.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ölkəyə öz iradəsini diktə etmək cəhdlərinin qətiyyətli cavabla qarşılaşacağı barədə xəbərdarlıq edəndə məhz bundan danışırdı. Söhbət konkret paytaxtdan getmir. Məna prinsipdədir: Azərbaycan nə ultimatum, nə qətnamə, nə də media kampaniyası formasında xarici idarəetməni qəbul etmir.

İdeoloji risklər barədə düstur ayrıca diqqətə layiqdir. İşğal yaşamış dövlət bilir ki, müharibə mətndən başlayır. 1988-ci il Qarabağ münaqişəsi küçələrə çıxmazdan əvvəl illərlə erməni publisistikasında və akademik mühitdə yetişən tarixi iddialardan böyüdü. Bu gün alətlər başqadır, sosial şəbəkələrin alqoritmləri, sintetik videolar, anonim kanallar şəbəkələri, lakin mexanizm əvvəlki kimidir. Ayrı-ayrı sessiyalarının media, etimad və süni intellektə həsr olunduğu forumun gündəliyinin dövlət başçısının əsas narahatlığı ilə üst-üstə düşməsi təsadüfi deyil.

İkili standartlar: Bakı hesab təqdim edir

"İkili standartlar siyasəti beynəlxalq siyasətdən tamamilə kökündən kəsilməlidir", deyə Prezident bəyan etdi. Bu, zalda həmin standartları tətbiq edən dövlətlərin əksəriyyətinin nümayəndələrinin oturduğu forumda deyildi.

Azərbaycanın hesabı çoxdan təqdim olunub və sənədləşdirilib. Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü il dörd qətnaməsi işğalçıya qarşı bircə sanksiya olmadan. Nə bir embarqo, nə bir dondurulmuş hesab, nə bir tribunal. Müqayisə üçün: başqa münaqişələrdə Qərb sanksiya paketlərini bir neçə həftəyə tətbiq edirdi, Təhlükəsizlik Şurası isə daimi üzvlərinin maraqları tələb edəndə məcburetmə mexanizmləri tapmağı bacarırdı. Ərazi bütövlüyü bəzi hallarda müqəddəs, digərlərində isə sövdələşmə predmeti elan olunurdu.

Eyni standartlar mədəni irs məsələsində də görünür. İşğaldan əvvəl on minlərlə insanın yaşadığı Ağdam şəhəri tikinti materialları üçün sökülərək xarici jurnalistlərin Qafqazın Xirosiması adlandırdığı xarabalığa çevrildi. 1868-1870-ci illərdə tikilmiş Ağdam Cümə məscidindən işğalçılar mal-qara tövləsi kimi istifadə edirdilər. Azərbaycan tərəfinin məlumatına görə, işğal olunmuş ərazilərdəki 67 məsciddən böyük əksəriyyəti dağıdılmış və ya təhqir edilmişdi. Qərb parlamentləri 27 illik işğal ərzində bununla bağlı 2020-ci ildən sonra Qarabağın xristian məbədləri ilə əlaqədar Bakının üzərinə tökülən bəyanatlar selinə müqayisə edilə biləcək heç nə qəbul etmədilər.

Bu arada Bakının mərkəzində Müqəddəs Qriqori Lusavoriç erməni kilsəsi durur. Onu müharibə illərində partlatmadılar, qoruyub saxladılar, divarları arasında isə dövlət başçısının xarici həmsöhbətlərinə dəfələrlə xatırlatdığı erməni kitabları kitabxanası saxlanılır. Bakı pravoslav Müqəddəs Mikayıl Arxangel kilsəsini bərpa etdi, udin kilsələrini və sinaqoqları dəstəkləyir. Azərbaycan ona sözdə çağırılan şeyi əməldə göstərir. Çağıranlar isə öz standartlarını özlərinə tətbiq etmirlər.

Hazırkı forumun gündəliyinə beynəlxalq təhlükəsizliyin bir hissəsi kimi mədəni irsin və kollektiv yaddaşın qorunması daxildir. Azərbaycan üçün bu, abstraksiya deyil. Dağıdılmış abidə xalqın öz tarixi ilə kəsilmiş bağıdır və Ağdam, Füzuli, Zəngilan məscidlərinin bərpası minatəmizləmə və yolların çəkilişi kimi sülh prosesinin eyni dərəcədə tərkib hissəsidir.

Paşinyan 2031-ci ilə qədər sayır: Bakı imzaya niyə tələsmir

"Biz Cənubi Qafqazda tamamilə yeni vəziyyət yaratdıq", deyə Prezident bildirdi. İfadə dəqiqdir. Yeni region 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Nikol Paşinyan Donald Trampın iştirakı ilə sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması haqqında sazişin mətnini paraflayanda və birgə bəyannamə imzalayanda doğuldu. Orada həmçinin Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvanla birləşdirəcək Zəngəzurdan keçən nəqliyyat dəhlizinin, Beynəlxalq Sülh və Firavanlıq naminə Tramp Marşrutunun çərçivəsi təsbit olundu.

O vaxtdan bəri çox şey baş verdi. Azərbaycan yanacağı Ermənistana getdi. Bakı Ermənistan istiqamətində yüklərin tranzitinə qoyulan məhdudiyyətləri götürdü. Sərhəd cəbhə xətti olmaqdan çıxdı. Bununla belə, müqavilənin altında hələ də imza yoxdur və səbəb məlumdur: Ermənistan Konstitusiyası preambulasında 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə, o isə öz növbəsində 1989-cu ildə Qarabağla guya yenidən birləşmə haqqında qərara istinad edir. Bakı ardıcıl və əsaslı şəkildə imzalanmadan əvvəl ərazi iddiasının əsas qanundan çıxarılmasını tələb edir. Konstitusiyada iddia saxlanılmaqla kağız üzərində sülh elə həmin dondurmadır, sadəcə yeni qablaşdırmada.

Burada hər şeyi Ermənistanın daxili siyasəti həll edir. 2026-cı il iyunun 7-də keçirilmiş seçkilərdə Paşinyanın "Mülki Müqavilə" partiyası səslərin 49,75 faizini və 105 mandatdan 64-ünü aldı. Milyarder Samvel Karapetyanın "Güclü Ermənistan" bloku 23,3 faiz və 29 mandat, Robert Köçəryanın "Ermənistan" bloku isə təxminən 10 faiz və 12 mandat topladı. Erməni seçicilərin az qala üçdə biri sülh gündəliyinə ən yaxşı halda skeptik yanaşan qüvvələrə səs verdi. Hakim partiyanın üçdə iki konstitusiya çoxluğu yoxdur, əsas qanunun dəyişdirilməsi isə referendum tələb edir.

Bundan sonra İrəvandan getdikcə daha az inamla səslənən hesab başlayır. Oktyabrın 15-də Paşinyan hökumətin iclasında müqaviləni 2031-ci ilədək imzalamaq və ratifikasiya etmək vəzifəsini qarşıya qoyduğunu bəyan etdi. Bir həftə sonra, oktyabrın 22-də o, düzəliş etdi: imzalanma 2027-2028-ci illərdə mümkündür, 2031-ci ilədək təxirə salmaq isə planlarda yoxdur. Yeddi gün ərzində iki tarix erməni baş nazirinin öz elektoratına inamının dərəcəsi barədə çox şey deyən dağınıqlıqdır.

Bu müddət ərzində Bakının mövqeyi vergülünə qədər dəyişməyib. Azərbaycan mətni üzrə danışıqları hələ 2025-ci il martın 13-də başa çatmış sənədi Ermənistan Konstitusiyasından ərazi iddiası yox olan kimi imzalamağa hazırdır. Bunun üçün Bakının heç yerə tələsməsinə ehtiyac yoxdur: zaman artıq öz ərazisinə nəzarət edən, onu bərpa edən və regionun nəqliyyat arxitekturasını quran tərəfin xeyrinə işləyir. Azərbaycana diktə etməyin mümkün olmayacağı barədə sözləri məhz bu kontekstdə oxumaq lazımdır. Konstitusiya məsələsindən yan keçərək imzalanmanı xarici təzyiqlə sürətləndirmək cəhdləri uğursuzluğa məhkumdur.

Mənim proqnozum belədir. 2026-cı il dekabrın 31-dək sülh müqaviləsi imzalanmayacaq. Ermənistanda konstitusiya referendumu, Paşinyan hökuməti onu keçirməyə qərar verərsə, 2027-ci ilin ikinci yarısından tez olmayacaq. Müqavilənin altında imza 2028-ci ildən tez və yalnız səsvermənin müsbət nəticəsi halında görünəcək. Bütün bu müddət ərzində Azərbaycan regionda iqtisadi mövcudluğunu dərinləşdirəcək və imzalanma anında müqavilə yalnız artıq formalaşmış reallığı təsbit edəcək.

Plenar iclasdan daha inandırıcı ekskursiya

Forumun proqramı oktyabrın 29-da iştirakçıların işğaldan azad edilmiş ərazilərə səfərini nəzərdə tutur. Bu detal protokol xarakterli görünür, lakin onda Azərbaycanın bütün kommunikasiya strategiyası cəmlənib. 2024-cü ildə altıncı forumun qonaqları artıq Qarabağa getmişdilər. İndi yeniləri, diplomatlar, din xadimləri, tədqiqatçılar, jurnalistlər gələcək.

Onlara heç bir təqdimatın çatdıra bilmədiyi şey göstəriləcək. Füzulinin və Şuşanın bərpa olunmuş məhəllələri. Yeni hava limanlarının uçuş-enmə zolaqları. 2020-ci ilədək mövcud olmayan yollar. Yol kənarları boyunca minalar barədə xəbərdarlıq lövhələri: Azərbaycan tərəfinin qiymətləndirmələrinə görə, azad edilmiş ərazilərdə bir milyon yarımadək mina basdırılmışdı və müharibə bitdikdən sonra yüzlərlə insan artıq onların qurbanı olub. Ağdamın xarabalıqlarını öz gözləri ilə görmüş əcnəbi sonra Azərbaycanın təcavüzkar adlandırıldığı qətnaməyə çətin ki inansın.

Şuşa 2023-cü ildə Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı adını daşıyırdı. Onun həyata qayıdışı Azərbaycanın azad edilmiş torpaqla nə etdiyi sualına ən əyani cavabdır. Burada Bakıya vasitəçilər və tərcüməçilər lazım deyil: mənzərə özü danışır.

Artıq həvalə edilməyən səs

Oktyabrın 27-də səslənən çıxışı bir fikrə endirsək, o belə olacaq: Azərbaycan artıq heç kimə öz adından danışmağı tapşırmır. Nə Minsk qrupuna, nə Avropa Şurasına, nə də vaxtilə öz aralarında dondurma barədə razılığa gəlmiş böyük dövlətlərə. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu müstəqilliyin mənbələrini sadaladı: özgə pulu olmadan qurulmuş iqtisadiyyat, torpağı özgə əsgərləri olmadan azad etmiş ordu, dağ yəhudisi ilə azərbaycanlının eyni xiyabanda uyuduğu cəmiyyət və həmsöhbətlər qapıları bağlı saxlayanda belə dialoq üçün qapıları açan diplomatiya.

Belə mövqedən kim qazanır? Hər şeydən əvvəl Vaşinqton, Brüssel, Moskva, Ankara və Qlobal Cənubun paytaxtları arasında manevr azadlığı əldə etmiş Azərbaycanın özü. Otuz ildə ilk dəfə açıq sərhədlər və işləyən kommunikasiyalar şansı əldə etmiş region qazanır. Cənubi Qafqazı dondurulmuş münaqişələr vasitəsilə idarə etməyə alışmış qüvvələr və Ermənistanda 1990-cı illərdə yaşamaqda davam edənlər uduzur.

Hələ İrəvanda belə cavabı olmayan bir sual qalır: erməni cəmiyyətinin qonşuya iddiası olmayan konstitusiyaya səs verməyə cəsarəti çatacaqmı?

Bakının cavabı bu səsvermədən düşünüldüyündən daha az asılı olacaq. Azərbaycan yolun öz hissəsini keçib.

Prezidentin dəmir yumruqdan danışdığı zaldan Şəhidlər xiyabanına qədər şəhər daxilində bir neçə dəqiqəlik yoldur. Orada, Bakının dağüstü hissəsində, eyni səma altında Şuşada 23 yaşında həlak olmuş Albert Aqarunov və azərbaycanlı, ləzgi, rus, talış soyadları daşıyan yüzlərlə silah yoldaşı uyuyur. 100 ölkədən gələn qonaqlar parçalanmış dünyada körpülər barədə panel müzakirələrinə üç gün sərf edə bilərlər. Azərbaycanı anlamağa aparan ən qısa marşrut bu xiyabandan keçir.