İnformasiya müharibələri və rəqəmsal geosiyasət-Özəl

Türkiyə-Azərbaycan strateji müttəfiqliyi və Hibrid təhdidlər

Azərbaycan ilə Türkiyə arasındakı münasibətlər müasir beynəlxalq əlaqələr sistemində unikal xarakter daşıyan, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin "Bir millət, iki dövlət" formulası üzərində qurulmuş strateji tərəfdaşlıq modelidir. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi ilə rəsmən müttəfiqlik səviyyəsinə yüksələn bu əlaqələr, regional təhlükəsizlik və iqtisadi-siyasi inteqrasiya baxımından hər iki dövlət üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Bununla belə, son dövrlərdə rəsmi Bakı və Ankara arasında media platformaları və fərdi siyasi bəyanatlar üzərindən formalaşan bəzi mübahisəli məqamlar dövlətlərarası diplomatik mexanizmlərin və suverenliyə qarşılıqlı hörmət prinsipinin yenidən qabardılmasını zəruri etmişdir.
Münasibətlərdə müvəqqəti gərginliyin yaranmasının ilkin katalizatoru, Azərbaycanın təhsil müəssisələrində tətbiq olunan daxili intizam və vahid məktəbli geyimi qaydaları ilə bağlı sosial şəbəkələrdə yayılan bəzi manipulyativ videolar olmuşdur.
Sosial media resurslarında yayılan görüntülər Türkiyənin bəzi mühafizəkar media orqanları və siyasi dairələri tərəfindən "Azərbaycanda dini azadlıqlara və hicaba qarşı basqı" kimi təqdim olunmuşdur.
Süni Gərginlik: Azərbaycan Respublikasının dünyəvi (laik) dövlət quruluşuna və "Təhsil haqqında" Qanunun tələblərinə söykənən daxili normativlərin xarici platformalarda bu şəkildə interpretasiya edilməsi rəsmi Bakı tərəfindən daxili işlərə müdaxilə və süni gərginlik yaratmaq cəhdi kimi qiymətləndirilmişdir.
Gərginliyin institusional müstəviyə keçməsinə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin (TBMM) bəzi hakim partiya deputatlarının və dövlət rəsmilərinin fərdi bəyanatları səbəb olmuşdur:
Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saral və AK Parti millət vəkili Müfit Aydın sosial şəbəkələrdə Azərbaycandakı məktəb idarəçiliyini hədəf alan kəskin tənqidlər səsləndirmiş, Bakı rəhbərliyini "ideoloji dayatmalardan əl çəkməyə" çağırmışlar.
 Bu çıxışlar, habelə Türkiyədəki diplomatik nümayəndəliklərin qarşısında müəyyən qrupların aksiya keçirməsinə dözümlü yanaşılması Azərbaycan tərəfində ciddi rəsmi etiraz doğurmuşdur.
Yaranmış vəziyyətə cavab olaraq, Milli Məclisin Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu rəsmi və geniş bəyanat yaymışdır. Bəyanatda növbəti fundamental prinsiplər hüquqi və siyasi baxımdan əsaslandırılmışdır:
 Bəyanatda qeyd olunur ki, Türkiyənin rəsmi şəxslərinin Azərbaycanın daxili yurisdiksiyasına aid olan mövzularda ittihamlar səsləndirməsi beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinə və Şuşa Bəyannaməsinin müddəalarına ziddir.
Hakim Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) da bəyanat yayaraq, AK Parti rəsmilərini və Türkiyə mediasını regional sabitliyə xidmət etməyən əsassız ittihamlardan çəkinməyə və Azərbaycanın suveren qərarlarına hörmət nümayiş ettirməyə dəvət etmişdir.
Gərginliyin daha da dərinləşməsinin qarşısını almaq məqsədilə Türkiyə Respublikası Prezident Administrasiyasının Deformasiya ilə Mübarizə Mərkəzi (DMM) operativ açıqlama vermişdir.
DMM bəyan etmişdir ki, sosial şəbəkələrdə iki ölkə rəsmilərini qarşı-qarşıya gətirmək istəyən paylaşımlar xarici anti-türk mərkəzlər tərəfindən idarə olunan **"psixoloji müharibə və informasiya əməliyyatı nın tərkib hissəsidir.
TBMM-in AK Parti təmsilçisi Kürşad Zorlu kimi deputatları da bəyanatlarında bu gərginliyin müvəqqəti olduğunu və heç bir kənar qüvvənin Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığını sarsıda bilməyəcəyini vurğulamışlar.
Baş verən hadisələr göstərir ki, strateji tərəfdaşlıq və "bir millət" konsepsiyası ölkələrin suveren hüquqlarını və müstəqil daxili siyasət prioritetlərini kölgədə qoymamalıdır. Regional böhranların həllində çiyin-çiyinə dayanan Bakı və Ankara, sosial media üzərindən idarə olunan dezinformasiya dalğalarına qarşı rəsmi diplomatik kanallarla fəaliyyət göstərməli, qarşılıqlı etimadı institusional səviyyədə qorumalıdırlar. Hər iki dövlətin Xarici İşlər Nazirlikləri səviyyəsində təmasların davam etdirilməsi, gərginliyin tamamilə aradan qaldırılmasına yönəlmiş ən doğru addımdır.
Müasir beynəlxalq münasibətlərdə hərbi və siyasi müttəfiqlik qədər, informasiya məkanının təhlükəsizliyi də dövlətlərin suverenliyinin qorunmasında həlledici rol oynayır. Azərbaycan və Türkiyə arasında imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi iki ölkənin hərbi-siyasi sahədə tam inteqrasiyasını təmin etsə də, son dövrlərdə sosial media üzərindən idarə olunan manipulyasiyalar göstərir ki, informasiya müstəvisində hələ də institusional boşluqlar mövcuddur. İki qardaş ölkəni hədəf alan psixoloji müharibə və dezinformasiya kampaniyalarına qarşı vahid reaksiyanın verilməsi, tərəflər arasında Ortaq Media Platforması və İnformasiya Təhlükəsizliyi Şurasının təsis edilməsini qaçılmaz edir.
Ənənəvi diplomatik böhranlardan fərqli olaraq, müasir dövrdə gərginliklər rəsmi kanallarla deyil, sosial şəbəkələrdə yaradılan süni trendlər (baxış sayları, troll şəbəkələri) vasitəsilə qızışdırılır.
 Son hadisədə Azərbaycan məktəblərindəki daxili intizam qaydalarının Türkiyə daxili siyasətindəki həssas dini mövzularla (hicab məsələsi) əlaqələndirilərək manipulyasiya edilməsi, hibrid müharibə metodlarının necə effektiv işlədiyini nümayiş etdirdi.
Üçüncü tərəflər ( regional rəqiblər və anti-türk mərkəzlər) sosial mediadakı bu cür emosional mövzuları alovlandıraraq "Bir millət, iki dövlət" fəlsəfəsini zədələməyə çalışırlar.
Yaranacaq birgə media platforması sadəcə xəbər mübadiləsi aparan qurum olmamalı, strateji informasiya istehsalı ilə məşğul olmalıdır. Bu platformanın fəaliyyət prinsipləri aşağıdakı şəkildə formalaşdırıla bilər.
Hər iki ölkənin rəsmi xəbər agentliklərinin (məsələn, AZƏRTAC və Anadolu Agentliyi) nəzdində 24/7 rejimində işləyən ortaq monitorinq qrupu yaradılmalıdır. Hər hansı bir ölkənin daxili siyasətinə aid həssas xəbər yayıldıqda, rəsmi diplomatik bəyanat gözlənilmədən bu mərkəz dərhal xəbərin əslini və dezinformasiya tərəflərini ifşa etməlidir.
İki ölkənin ortaq tarixi, mədəni dəyərləri və dünyəvi dövlət modellərinin üstünlüklərini həm Türkiyə, həm də Azərbaycan ictimaiyyətinə düzgün çatdıran birgə sənədli filmlər, verilişlər və media layihələri hazırlanmalıdır.
Media platformasından daha üstün və icraedici bir orqan olaraq Türkiyə-Azərbaycan İnformasiya Təhlükəsizliyi Şurasının  yaradılması dövlətlərarası etimadı ən yüksək səviyyəyə qaldıracaq:
Şurada Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi (MEDİA), Türkiyə Respublikası Prezident Administrasiyasının İctimaiyyətlə Əlaqələr İdarəsi və Deformasiya ilə Mübarizə Mərkəzi (DMM) rəsmi şəkildə təmsil olunmalıdır.
 Şuranın əsas vəzifəsi təkcə kənar təhdidləri dəf etmək deyil, həm də daxildəki rəsmi şəxslərin (deputatlar, məsləhətçilər, partiya rəsmiləri) müttəfiqlik ruhuna zidd olan fərdi bəyanatlarının qarşısını almaq üçün daxili məsuliyyət və etika mexanizmlərini tənzimləmək olmalıdır.
Sosial media əsrində strateji tərəfdaşlığı qorumaq təkcə sərhədləri müdafiə etməklə bitmir, həm də informasiya məkanını qorumağı tələb edir. Azərbaycan və Türkiyənin təcili olaraq rəqəmsal suverenliyi təmin edəcək bu cür ortaq platformalara imza atması, gələcəkdə yarana biləcək daha böyük və təhlükəli media böhranlarının qarşısını almaq üçün ən effektiv sığortadır.
İnformasiya təhlükəsizliyi sahəsində təhdidlərin coğrafi sərhəd tanımaması və rəqəmsal platformaların anonimliyi, dezinformasiya yayan mütəşəkkil qruplara (troll şəbəkələrinə) qarşı yalnız daxili hüquqi metodlarla mübarizə aparmağı qeyri-effektiv edir. Təklif olunan Türkiyə-Azərbaycan İnformasiya Təhlükəsizliyi Şurası  fəaliyyətini təkcə bəyanat yaymaqla məhdudlaşdırmamalı, hər iki ölkənin qanunvericiliyinə və beynəlxalq kiber-hüquq normalarına əsaslanan konkret cəza və tənzimləmə mexanizmlərini tətbiq etməlidir.
Şura nəzdində hər iki ölkənin kiber təhlükəsizlik qurumlarının (məsələn, Azərbaycanın Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidməti və Türkiyənin BTK - Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu) iştirakı ilə süni intellekt əsaslı ortaq analiz sistemi qurulmalıdır. Bu sistem dövlətlərarası münasibətləri hədəf alan eyni məzmunlu və eyni vaxtda paylaşılan postların koordinasiya mərkəzini (IP ünvanlarını, proqram təminatlarını) təyin edir.
 Sosial media nəhəngləri (X, Meta, TikTok) ilə hər iki dövlətin adından birgə hüquqi memorandum imzalanmalı, milli təhlükəsizliyə və iki ölkənin strateji müttəfiqliyinə qarşı hibrid hücum təşkil edən qrupların rəqəmsal şəxsiyyətlərinin və qeydiyyat məlumatlarının operativ şəkildə dövlət orqanlarına ötürülməsi tələb olunmalıdır.
Aşkarlanan troll şəbəkələrinə və saxta xəbər istehsalçılarına qarşı tətbiq edilə biləcək hüquqi cəza mexanizmləri beynəlxalq və yerli qanunlara inteqrasiya edilməlidir:
Türkiyə və Azərbaycan arasında rəqəmsal cinayətlərlə bağlı xüsusi hüquqi yardım müqaviləsi yenilənməlidir. Bir ölkənin ərazisindən (məsələn, Türkiyədən) digər ölkənin (Azərbaycanın) dövlət atributlarını, rəhbərliyini və ya milli ordusunu hədəf alan, dezinformasiya yayan şəxslər hər iki ölkənin Cinayət Məcəlləsinə (məsələn, böhtan, milli ədavətin qızışdırılması, saxta xəbər yayma maddələri üzrə) əsasən cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmalı və müvafiq hallarda ekstradisiya edilməlidir.
Troll şəbəkələrini maliyyələşdirən kənar fondların, media qurumlarının və ya fərdi sponsorların bank hesabları, habelə rəqəmsal aktivləri (kriptovalyuta cüzdanları) kiber-cinayətkarlıqla mübarizə çərçivəsində dondurulmalıdır.
Qlobal sosial media şirkətləri çox vaxt tək bir dövlətin müraciətlərini və ya daxili qanunvericilik tələblərini ləng icra edirlər.
Azərbaycan və Türkiyənin birlikdə, 100 milyona yaxın rəqəmsal istifadəçi bazası adından çıxış edərək tətbiq edəcəyi ortaq sanksiyalar platformaları daha məsuliyyətli olmağa məcbur edəcək.
Şuranın qərarı ilə iki ölkə arasındakı Şusha Bəyannaməsi prinsiplərinə zidd olan təxribatçı xəbərləri və saxta trendləri (TT - Trending Topics) vaxtında silməyən platformalara qarşı həm Türkiyə, həm də Azərbaycan ərazisində eyni anda milyardlıq rəqəmsal vergi/cərimə sanksiyaları tətbiq olunmalı və ya onların şəbəkə bant genişliyi (giriş sürəti) müştərək şəkildə daraldılmalıdır.
Troll şəbəkələrinə və informasiya manipulyasiyalarına qarşı yalnız bəyanatlarla mübarizə aparmaq rəqəmsal əsrin tələblərinə cavab vermir. Azərbaycan və Türkiyənin kiber-hüquq, cinayət qanunvericiliyi və texnoloji monitorinq sahəsində atacağı bu müştərək addımlar, iki ölkənin strateji müttəfiqliyini rəqəmsal məkanda tam təhlükəsizlik qalxanı ilə təmin edəcəkdir.Bu hüquqi-kiber mübarizə strategiyasına əlavə olaraq, gələcəkdə iki ölkənin gəncləri və mediası arasında dezinformasiyanı ilkin mərhədə tanımaq qabiliyyətini artıracaq.

Rövşən Qasımov
Vəkil-hüquqşünas