"Kraudfandinq haqqında" qanun layihəsinin III oxunuşu: hüquqi yeniliklər, tətbiq perspektivləri və açıq qalan məsələlər- ÖZƏL

Azərbaycanda innovativ sahibkarlığın, startap ekosisteminin və kiçik və orta biznesin inkişafı maliyyələşməyə yeni yanaşmalar tələb edir. Ənənəvi bank kreditləri və klassik investisiya alətləri bütün biznes təşəbbüslərinin ehtiyaclarını tam ödəyə bilmir. Bu səbəbdən alternativ maliyyələşdirmə mexanizmlərinin hüquqi əsaslarının yaradılması son illərdə iqtisadi siyasətin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Milli Məclisin III oxunuşuna təqdim edilmiş "Kraudfandinq haqqında" qanun layihəsi də məhz bu ehtiyacdan irəli gələn qanunvericilik təşəbbüsüdür. Onun əhəmiyyəti yalnız yeni maliyyələşdirmə modelini hüquqi çərçivəyə salması ilə məhdudlaşmır. Əslində, bu layihə Azərbaycanda kraudfandinq bazarının gələcək inkişaf modelini müəyyən edən əsas hüquqi platformanı formalaşdırır.
III oxunuşa təqdim edilən variant əvvəlki redaksiyalarla müqayisədə daha sistemli təsir bağışlayır. İnvestorların müdafiəsi, platforma operatorlarının fəaliyyəti, maraqlar toqquşmasının qarşısının alınması və qiymətli kağızlar bazarı ilə qarşılıqlı əlaqə daha dəqiq hüquqi normalarla tənzimlənib. Bu dəyişikliklər layihənin tətbiq imkanlarını da xeyli artırır.
Bununla belə, hər bir yeni hüquqi institut kimi kraudfandinqin də uğuru təkcə qanunun qəbulundan deyil, onun praktik tətbiqindən asılı olacaq. Elə buna görə də layihənin həm güclü tərəflərinə, həm də gələcəkdə müzakirə mövzusu ola biləcək məqamlarına ayrıca nəzər salmağa ehtiyac var.
İlk növbədə diqqəti cəlb edən məsələlərdən biri qiymətli kağızlar bazarı haqqında qanunvericiliklə əlaqənin daha dəqiq müəyyən edilməsidir. Layihənin 17.5-ci maddəsinə əsasən, bu Qanunda ayrıca qayda nəzərdə tutulmadıqda qiymətli kağızlar bazarı haqqında qanunvericilik tətbiq edilir. Bununla kraudfandinq çərçivəsində təqdim olunan əsas məlumat vərəqəsinin emissiya prospektini əvəz etmədiyi, yalnız bu maliyyələşdirmə modelinə xas hüquqi mexanizm olduğu aydın şəkildə müəyyənləşdirilir.
Əvvəlki müzakirələr zamanı bu məsələ müxtəlif şərhlərə səbəb olurdu. Yeni redaksiya həmin qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaqla hüquqi müəyyənlik prinsipini gücləndirir.
İnvestor vəsaitlərinin qorunması ilə bağlı yanaşma da layihənin mühüm üstünlüklərindəndir. 12.3-cü maddəyə əsasən, platforma vasitəsilə toplanmış vəsait operatorun aktivlərindən ayrıca saxlanılır. Həmin vəsaitə həbs qoyula bilməz və o, operatorun şəxsi öhdəliklərinin icrası üçün istifadə edilə bilməz.Bu norma ilk baxışdan texniki xarakter daşısa da, əslində kraudfandinq institutunun etibarlılığı baxımından əsas təminatlardan biridir. İnvestorun hüquqlarının effektiv qorunması olmadan alternativ maliyyələşdirmə bazarında davamlı etimad formalaşdırmaq mümkün deyil.
Layihədə maraqlar toqquşmasının qarşısının alınmasına yönəlmiş məhdudiyyətlər də diqqətdən kənarda qalmayıb. Operatorun, onun əməkdaşlarının və benefisiar sahiblərinin öz platformalarında layihə sahibi kimi çıxış etməsinə qoyulan qadağalar bazarın şəffaflığını artırmağa xidmət edir. Bununla yanaşı, qanunla müəyyən edilmiş hədlər çərçivəsində operatorun layihədə iştirakına imkan verilməsi beynəlxalq praktikada tətbiq olunan balanslaşdırılmış yanaşmalardan biri hesab oluna bilər.
Müsbət qiymətləndirilə biləcək yeniliklərdən biri də platforma operatorlarının dövlət reyestrinin yaradılmasıdır. Reyestrdən çıxarılma əsaslarının konkret müəyyən edilməsi həm tənzimləyici orqan üçün, həm də bazar iştirakçıları baxımından hüquqi müəyyənliyi gücləndirir. Bu mexanizm nəzarətin sistemli həyata keçirilməsinə və bazarın daha şəffaf fəaliyyətinə xidmət edə bilər.
Lakin qanun layihəsinin əsas sınağı onun qəbulundan sonra başlayacaq. Məhz praktik tətbiq mərhələsində bu mexanizmlərin nə dərəcədə effektiv işləyəcəyi aydın görünəcək.

Açıq qalan hüquqi məsələlər və praktik çağırışlar

İlk diqqət çəkən məsələ kraudfandinq subyektlərinin dairəsinin kifayət qədər məhdud müəyyən edilməsidir. Layihənin 14.1-ci maddəsinə əsasən, bu maliyyələşdirmə mexanizmindən yalnız səhmdar cəmiyyətləri istifadə edə bilər. Halbuki Azərbaycanda innovativ bizneslərin, startapların və texnologiya yönümlü təşəbbüslərin böyük əksəriyyəti məhdud məsuliyyətli cəmiyyət (MMC) formasında fəaliyyət göstərir.
Bu yanaşma potensial layihələrin əhəmiyyətli hissəsinin kraudfandinq bazarından kənarda qalmasına səbəb ola bilər. Nəticədə qanunun əsas məqsədlərindən biri olan innovativ sahibkarlığın maliyyə resurslarına çıxışının genişləndirilməsi tam təmin olunmaya bilər.
Bir sıra ölkələrin təcrübəsində bu problem konvertasiya olunan borc alətləri, sadələşdirilmiş korporativ çevrilmə mexanizmləri və ya xüsusi investisiya modelləri vasitəsilə həll edilir. Hesab edirəm ki, gələcək qanunvericilik islahatları zamanı bu istiqamətin də nəzərdən keçirilməsi məqsədəuyğun olardı.
Praktik baxımdan daha mühüm məsələlərdən biri kampaniya başa çatdıqdan sonrakı hesabatlılıqdır.
Layihədə investisiya qərarı qəbul edilənədək açıqlanmalı məlumatlar kifayət qədər ətraflı müəyyən edilib. Lakin investorların vəsaiti toplandıqdan sonra layihə sahibinin hansı məlumatları, hansı dövriliklə və hansı formada açıqlamalı olduğu tənzimlənmir.
Halbuki risklərin böyük hissəsi məhz bundan sonra yaranır.
Toplanmış vəsait biznes-plan üzrə xərclənirmi?
Layihənin icrasında ciddi gecikmələr varmı?
Əvvəlcədən açıqlanmış risklər dəyişibmi?
Bu və buna bənzər suallar investor üçün investisiya qərarından az əhəmiyyət kəsb etmir.
Məhz buna görə layihə sahibləri üçün dövri hesabatlılıq öhdəliyinin müəyyən edilməsi həm investorların məlumatlandırılması, həm də sonradan yarana biləcək mülki-hüquqi mübahisələrin qarşısının alınması baxımından faydalı olardı.
Diqqət yetirilməli digər istiqamət çirkli pulların yuyulmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı tədbirlərlə bağlıdır.
Layihədə bu sahədə qüvvədə olan qanunvericiliyin tətbiqi nəzərdə tutulur və bu yanaşma maliyyə təhlükəsizliyi baxımından tam əsaslıdır.
Ancaq burada proporsionallıq prinsipi də nəzərə alınmalıdır.
Məsələn, 10 min manat həcmində maliyyələşdirilən kiçik layihə ilə 1 milyon manatlıq iri investisiya kampaniyasına eyni həcmdə identifikasiya və uyğunluq prosedurlarının tətbiqi kiçik sahibkarlar üçün əlavə inzibati yük yarada bilər.
Beynəlxalq praktikada, xüsusilə Avropa İttifaqında və Böyük Britaniyada riskəsaslı yanaşmaya üstünlük verilir. Kampaniyanın məbləği, iştirakçıların sayı və risk səviyyəsi nəzərə alınmaqla diferensial uyğunluq mexanizmlərinin tətbiqi daha səmərəli nəticə verir.
Azərbaycan qanunvericiliyində də gələcəkdə bu istiqamətdə çevik mexanizmlərin nəzərdən keçirilməsi faydalı ola bilər.
Layihədə sosial kraudfandinq məsələsi də ayrıca tənzimlənmir.
Əslində isə kraudfandinq yalnız kommersiya məqsədli investisiya aləti deyil.
Bir çox ölkələrdə qeyri-hökumət təşkilatları, sosial sahibkarlıq təşəbbüsləri, elm və təhsil layihələri, mədəniyyət proqramları, hətta yerli icmaların inkişafına yönəlmiş təşəbbüslər də bu mexanizmdən geniş istifadə edirlər.
Belə layihələrin ayrıca hüquqi rejim çərçivəsində tənzimlənməsi gələcəkdə kraudfandinq institutunun tətbiq sahəsini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə bilər.
Vergi məsələləri də əlavə hüquqi aydınlıq tələb edən istiqamətlərdəndir.
Layihədə investorların əldə etdiyi gəlirlərin vergiyə cəlb olunması, platforma operatorlarının xidmət haqlarının vergi rejimi, eləcə də kraudfandinq yolu ilə əldə edilmiş hüquqların sonrakı dövriyyəsinin vergitutulması ilə bağlı ayrıca normalar nəzərdə tutulmur.
Bu məsələlərin qanunun özündə əks olunması mütləq olmasa da, onların tətbiqi ilə bağlı vahid hüquqi yanaşmanın formalaşdırılması vacibdir.
Bu baxımdan Azərbaycan Mərkəzi Bankının, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin və digər aidiyyəti qurumların qəbul edəcəyi normativ izahlar bazarın formalaşmasına ciddi təsir göstərəcək.
Mənim qənaətimcə, hüquqi müəyyənlik yalnız qanunun mətnindən ibarət deyil. Onun vahid və ardıcıl tətbiqi də investor etimadının formalaşmasının əsas şərtlərindən biridir.

Qanunun potensialını artıracaq növbəti addımlar

III oxunuşa təqdim edilmiş layihə kraudfandinq institutunun əsas hüquqi çərçivəsini formalaşdırır. Bununla belə, beynəlxalq təcrübə göstərir ki, belə qanunların effektivliyi yalnız onların qəbulundan deyil, sonrakı normativ tənzimləmədən və tətbiq praktikasından da asılı olur.
Bu baxımdan, gələcəkdə bir neçə istiqamətin ayrıca nəzərdən keçirilməsi faydalı olardı.
İlk növbədə, innovativ maliyyə məhsullarının və biznes modellərinin sınaqdan keçirilməsi üçün tənzimləyici "sandbox" mexanizminin yaradılması məqsədəuyğun görünür. Böyük Britaniya, Sinqapur və bir sıra digər ölkələrdə tətbiq olunan bu model yeni maliyyə xidmətlərinin məhdud risk şəraitində yoxlanılmasına, eyni zamanda tənzimləyici orqanlarla bazar iştirakçıları arasında çevik əməkdaşlığın formalaşmasına imkan verir. Belə yanaşma həm innovasiyaları təşviq edir, həm də mümkün hüquqi riskləri əvvəlcədən müəyyən etməyə kömək edir.
Digər perspektiv istiqamət kraudfandinq yolu ilə əldə edilmiş səhmlərin və digər investisiya alətlərinin sonrakı dövriyyəsinin sadələşdirilmiş qaydada təşkilidir.
İnvestor üçün vəsait qoymaq qədər, zərurət yarandıqda həmin investisiyanı realizə etmək imkanı da vacibdir. Bu baxımdan, ikincili bazarın hüquqi mexanizmlərinin formalaşdırılması investisiyaların likvidliyini artırmaqla yanaşı, kraudfandinq bazarının cəlbediciliyinə də müsbət təsir göstərə bilər.
Bununla yanaşı, qanunun tətbiqinin ilk illərində yaranacaq praktikanın davamlı təhlili də xüsusi əhəmiyyət kəsb edəcək. Yeni hüquqi institutlar adətən yalnız tətbiq prosesində görünən məsələləri üzə çıxarır. Buna görə də Mərkəzi Bankın normativ aktlarının, məhkəmə təcrübəsinin və bazar iştirakçılarının rəylərinin mütəmadi təhlili qanunvericiliyin gələcək təkmilləşdirilməsi üçün mühüm əsas ola bilər.
       "Kraudfandinq haqqında" qanun layihəsinin III oxunuşa təqdim edilmiş variantı əvvəlki redaksiyalarla müqayisədə daha sistemli və hüquqi baxımdan daha yetkin sənəd təsiri bağışlayır. İnvestorların müdafiəsi, platforma operatorlarının fəaliyyəti, maraqlar toqquşmasının qarşısının alınması və dövlət nəzarətinin hüquqi əsasları daha aydın müəyyən edilib.
Eyni zamanda, layihə göstərir ki, Azərbaycanda alternativ maliyyələşdirmə institutunun formalaşdırılması artıq hüquqi müzakirə mərhələsindən praktik tətbiq mərhələsinə keçir.
Bununla belə, hesab edirəm ki, bu qanuna yekun hüquqi model kimi deyil, inkişaf edəcək bir hüquqi institutun başlanğıcı kimi yanaşmaq daha doğru olar. MMC-lərin kraudfandinq mexanizminə inteqrasiyası, kampaniyadan sonrakı hesabatlılıq, sosial kraudfandinqin hüquqi tənzimlənməsi, vergi məsələlərinin dəqiqləşdirilməsi və riskəsaslı nəzarət mexanizmlərinin formalaşdırılması gələcək qanunvericilik islahatlarının predmetinə çevrilə bilər.
Əslində, kraudfandinq haqqında qanunun uğuru onun qəbul edilməsi ilə deyil, bu hüquqi mexanizmdən istifadə edən sahibkarların, investorların və innovativ təşəbbüslərin sayının artması ilə ölçüləcək. Hüquqi tənzimləmənin əsas məqsədi də yalnız yeni qaydalar müəyyən etmək deyil, bazarda etimadı möhkəmləndirmək, maliyyə münasibətlərində şəffaflığı təmin etmək və innovativ iqtisadiyyatın inkişafı üçün etibarlı hüquqi mühit yaratmaqdır.
Məhz bu baxımdan, III oxunuşa təqdim edilmiş qanun layihəsi alternativ maliyyələşdirmə institutunun yaradılması istiqamətində mühüm addım hesab oluna bilər. Onun real nəticələri isə qəbul ediləcək əlavə normativ aktlardan, hüquqi tətbiq praktikasından və qanunvericiliyin dəyişən iqtisadi münasibətlərə nə dərəcədə çevik uyğunlaşacağından asılı olacaq.

Əliməməd Nuriyev

Konstitusiya Araşdırmalar Fondunn rəhbəri