Cənubi Qafqazın mürəkkəb diplomatiyası: İran–Azərbaycan münasibətlərində balans, risk və strateji hesablamalar

Tarixi yaxınlıq, geosiyasi şübhələr və regional rəqabət fonunda formalaşan mü­rək­­kəb münasibətlər

Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərq regionlarının kəsişməsində yerləşən İran və Azər­bay­can arasında münasibətlər postsovet məkanında ən mürəkkəb diplomatik əla­qə­lər­dən biri hesab olunur. İki ölkə arasında ortaq tarix, dini və mədəni bağlar mövcud olsa da, regional geosiyasət, təhlükəsizlik narahatlıqları və böyük güclərin maraqları bu münasibətləri daim dəyişkən və ehtiyatlı diplomatik balans üzərində saxlayır.

Son illərdə regionda baş verən siyasi və hərbi hadisələr - xüsusilə Qarabağ müha­ri­­bə­sindən sonra yaranmış yeni geosiyasi reallıqlar İran və Azərbaycan mü­na­si­bət­lə­ri­nin strateji mahiyyətini yenidən gündəmə gətirib. Analitiklərin fikrincə, bu mü­na­si­bət­lər yalnız iki qonşu dövlət arasındakı diplomatik əlaqələr deyil, həm də Cənubi Qaf­qaz regionunda formalaşan yeni siyasi balansın mühüm komponentlərindən bi­ridir.

Tarixi və mədəni bağlar: münasibətlərin dərin kökləri

İran və Azərbaycan arasında münasibətlərin kökləri əsrlərlə formalaşmış ortaq tarixə dayanır. Tarixi baxımdan Azərbaycan torpaqları uzun müddət İran dövlətlərinin siyasi təsir dairəsində olub. XIX əsrdə Rusiya imperiyası ilə Qacar dövləti arasında bağlanmış müqavilələr nəticəsində Azərbaycan torpaqlarının bir hissəsi Rusiyanın nəzarətinə keçsə də, bu regionla İran arasında mədəni və sosial əlaqələr tamamilə qırılmadı.

Mədəni və dini yaxınlıq bu münasibətlərin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Azərbaycan əhalisinin böyük hissəsinin şiə müsəlman olması İranla dini baxımdan müəyyən yaxınlıq yaradır. Bununla yanaşı, sərhədyanı bölgələrdə yaşayan xalqlar arasında ailə və sosial əlaqələr də mövcuddur.

Bu faktorlar İran və Azərbaycanın yalnız qonşu dövlətlər deyil, həm də ortaq mə­də­ni məkanın iştirakçıları olduğunu göstərir. Lakin müasir dövrdə dövlətlərarası mü­na­sibətlər əsasən geosiyasi maraqlar və təhlükəsizlik məsələləri ilə müəyyən olunur.

Müstəqillik dövründə formalaşan yeni münasibətlər

1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etməsi regionda yeni siyasi reallıq yaratdı. İran Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlətlərdən biri olsa da, sonrakı illərdə iki ölkə arasında münasibətlər müxtəlif mərhələlərdən keçib.

Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət yürütməsi və Qərb dövlətləri ilə əməkdaşlığı ge­nişləndirməsi Tehran tərəfindən diqqətlə izlənilib. İran regional balansın də­yiş­mə­sin­dən və xüsusilə Qərbin Cənubi Qafqazda təsirinin artmasından narahatlıq ifadə edib.

Digər tərəfdən, Azərbaycan müstəqil dövlət kimi çoxvektorlu xarici siyasət kursu for­malaşdırmağa çalışıb. Bakı regional və qlobal güclərlə paralel əməkdaşlıq mo­de­li­nə üstünlük verərək öz təhlükəsizlik və iqtisadi maraqlarını təmin etməyə çalışır.

Qarabağ müharibəsindən sonra regionda yeni geosiyasi vəziyyət

2020-ci ildə baş vermiş Qarabağ müharibəsi Cənubi Qafqaz regionunda funda­men­tal geosiyasi dəyişikliklərə səbəb oldu. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük his­səsini bərpa etməsi regionda yeni siyasi və iqtisadi imkanlar yaratdı.

Bu dəyişikliklər İran üçün də müəyyən strateji suallar ortaya çıxardı. Regionda yeni nəqliyyat və logistika layihələrinin gündəmə gəlməsi Cənubi Qafqazın geosiyasi əhəmiyyətini daha da artırdı.

İran bu prosesləri diqqətlə izləyir və regionda formalaşan yeni siyasi balansın öz maraqlarına uyğun şəkildə inkişaf etməsini istəyir. Tehran üçün Cənubi Qafqaz yalnız qonşu region deyil, həm də təhlükəsizlik və iqtisadi maraqlar baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan bir coğrafiyadır.

Azərbaycanın diplomatik jestləri və gərginliyi azaltma siyasəti

Son illərdə İran və Azərbaycan arasında zaman-zaman siyasi gərginliklər müşa­hi­də olunsa da, Bakı münasibətlərin tam qarşıdurmaya çevrilməsinin qarşısını almaq üçün diplomatik kanalları açıq saxlamağa çalışır.

Bu siyasətin nümunələrindən biri Azərbaycanın İrana humanitar yardım gön­dər­mə­si oldu. Humanitar yardım yalnız humanitar dəstək deyil, eyni zamanda diplo­ma­tik münasibətlərin qorunmasına yönəlmiş siyasi mesaj kimi də qiymətlən­di­ri­lə bilər.

Bundan əlavə, İranın ali dini lideri ilə bağlı baş verən hadisədən sonra Azərbaycan Prezidentinin İran səfirliyinə gedərək başsağlığı verməsi də diqqət çəkən diplomatik addımlardan biri oldu. Beynəlxalq diplomatik praktika baxımından bu addım qarşılıqlı hörmət və münasibətlərin qorunması jesti kimi qiymətləndirilir.

Politoloqlar hesab edirlər ki, bu cür addımlar Azərbaycanın regionda gərginliyin artmasının qarşısını almağa yönəlmiş ehtiyatlı diplomatiya strategiyasının tərkib hissəsidir.

Geosiyasi rəqabət və qarşılıqlı narahatlıqlar

İran-Azərbaycan münasibətlərinin ən mürəkkəb tərəflərindən biri regional geosi­ya­si rəqabətlə bağlıdır. Azərbaycan Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik münasibətlərinə ma­likdir və son illərdə İsraillə hərbi-texnoloji əməkdaşlığı genişləndirib.

Tehran isə regionda İsrailin mövqeyinin güclənməsini öz təhlükəsizlik maraqları baxımından risk kimi qiymətləndirir. Bu faktor İran-Azərbaycan münasibətlərində zaman-zaman siyasi gərginlik yaradan əsas səbəblərdən biri hesab olunur.

Digər tərəfdən, Azərbaycan öz təhlükəsizlik strategiyasını regional və qlobal tərəfdaşlarla əməkdaşlıq üzərində qurur. Bakı üçün əsas prioritetlərdən biri ölkənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və iqtisadi inkişaf üçün əlverişli beynəlxalq mühitin qorunmasıdır.

İqtisadi əməkdaşlıq və qarşılıqlı maraqlar

Siyasi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, İran və Azərbaycan arasında iqtisadi əmək­daş­lıq müəyyən səviyyədə davam edir. Sərhəd ticarəti, enerji mübadiləsi və re­gio­nal logistika layihələri iki ölkə arasında iqtisadi münasibətlərin əsas istiqamət­lə­ri­ni təşkil edir.

Bu əməkdaşlıq göstərir ki, tərəflər siyasi gərginliklərə baxmayaraq iqtisadi əlaqə­lə­­rin tamamilə pozulmasında maraqlı deyillər. Bəzi analitiklər hesab edir ki, iqtisadi əmək­daşlıq iki ölkə arasında münasibətlərin sabit qalmasına kömək edən əsas amil­lər­dən biridir.

Cənubi Qafqaz regionu müxtəlif geosiyasi güclərin maraqlarının kəsişdiyi bir coğ­ra­fiyadır. Bu səbəbdən regionda baş verən hər hansı siyasi və ya hərbi gərginlik daha ge­niş beynəlxalq proseslərə təsir göstərə bilər.

Azərbaycan bu mürəkkəb geosiyasi mühitdə balanslaşdırılmış diplomatiya siyasəti yürütməyə çalışır. Ölkə bir tərəfdən strateji tərəfdaşlarla əməkdaşlığı inkişaf etdirir, digər tərəfdən isə qonşu dövlətlərlə münasibətlərin sabit qalmasına çalışır.

Bu siyasət Azərbaycanın regional sabitliyin qorunmasına və eyni zamanda milli maraqlarının təmin edilməsinə yönəlmiş strateji yanaşma kimi qiymətləndirilir.

İran və Azərbaycan arasında münasibətlər Cənubi Qafqaz regionunun geosiyasi dinamikasını əks etdirən mürəkkəb diplomatik modeldir. Tarixi və mədəni yaxınlıq bu münasibətlər üçün müəyyən əsas yaratsa da, müasir dövrdə əlaqələrin xarakteri əsasən geosiyasi maraqlar və təhlükəsizlik faktorları ilə müəyyən olunur.

Analitiklərin fikrincə, gələcək dövrdə İran-Azərbaycan münasibətlərinin inkişafı əsasən diplomatik dialoqun davamlılığı, regional balansın qorunması və tərəflərin qarşılıqlı maraqlarını nəzərə alan siyasətin həyata keçirilməsindən asılı olacaq.

Cənubi Qafqaz regionunda sabitliyin qorunması isə yalnız regional dövlətlərin deyil, həm də beynəlxalq aktorların maraqlarına uyğun gələn mühüm strateji məsələ olaraq qalır.

Aysel İSMAYILOVA

"Azərnəşr"in redaktoru