Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış

Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış

Azərbaycanda milli ideologiyanın
yaranmasınaqədərki dövrdə (XIX yüzilliyə qədər)
milli mənəvi dəyərlərin rolu

Etnos, millət, milli ideya, milli ideologiya
və b. anlayışların məzmunu və təkamülü

Faiq Ələkbərli, 

AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dos., dr. 

Qeyd edək ki, ideologiya ideyalar, milli ideologiya isə milli ideyalar nəticəsində, yenə də Avropada yaranmışdır. Ayrı-ayrı obrazları, təsəvvürləri və s. ilk dəfə formulə edərək ideologiya adlandıran isə XVIII əsrin sonu - XIX əsrin əvvəllərində, fransız filosofu və iqtisadçısı A.Destyuq de Trasi olmuşdur. Trasi "İdeologiya elementləri" kitabında ilk dəfə "ideologiya" terminindən istifadə etmişdi. O, dün­ya­nı qavramaqda və şüur hadisələrində etikanın, əxlaqın, siyasətin əs­as­ını tapmağa, onların məntiqi və psixoloji izahını verməyə cəhd edirdi [218, 232]. Onun fikrincə, ideologiya ide­ya­ların ümumiliyi, ideya haqqında anlayış və fikirdir. Trasi­nin davamçıları Kabanis, Volney, Helvetsi və b. ol­muşdur.

Almaniyada ideologiyanın inkişafında mühüm rol oynamış klassik alman filosofu Hegel isə ideya, ideologiya, mə­nəviyyat və s. məsələləri şərh etmiş, onların qarşı­lıqlı bağ­­­lı­lıq məsələsinə toxunmuşdur. Hegelə görə, cəmiyyətdə, döv­lət­də ideolo­gi­ya önəmli yer tutur [203, 481]. Ümumiy­yət­lə, klas­sik alman filosofları ideologiyanı tarix və fəl­sə­fə­nin qov­şağında möv­cud olan ideyalar sistemi kimi tədqiq edirdilər.

K.Marks və F.Engels əvvəlcə ideologiyanın "iqtisadi bazisə" malik olan gerçəkliyin obyektiv əksi olduğunu söy­lə­miş, daha sonra "sinfiliyini" "materialist" mövqedən izah et­mişlər. Marksizmin banilərinə görə, ideologiya maddi zə­mi­nə söykən­ir və müəyyən sinif və sosial qrupların yarat­dıq­la­rı obyektiv gerçəkliyin təhrif olunmuş inikası olan sosial kon­sepsiyadır. İdeologiya üstqurma aiddir ki, onun forma­laş­masının əsasını bazis, yəni iqtisadiyyat təşkil edir [203, 503-504]. Marksist filosoflar ideologiyaya cəmiyyətdə mü­tə­rəqqi və mürtəce ictimai qüvvələr arasındakı ideya-siyasi mü­barizə forması kimi baxırdılar. Onlar "hakim" və "məh­kum", "mütərəqqi" və "mürtəce" siniflərin ideoloqlar­ını fərq­lən­dirirdilər [260]. Onlar yazırlar: "Fəhlənin vətəni yo­x­dur. Fəhlə­lərin olmayan bir şeyini onların əlindən almaq da olmaz. Proletariat ən əvvəl siyasi hökmranlığı ələ almalı, milli sinif vəziyyətinə çatmalı və bir millət kimi təşəkkül tapmalı olduğundan özü hələ millidir, hərçənd bu millilik heç də burjuaziyanın anladığı mənada deyildir" [70, 105].

Liberalizm ("azadlıq", "azad seçmək hüququ") isə iqti­sa­di, siyasi, mənəvi sahələrdə yeniliyi, inkişafı ifadə edirdi. Mənəvi, iqtisadi və siyasi inhisarın əleyhinə çıxan liberalizm cərəyanında fərdin həddən artıq azadlığı, vətəndaşların hüquq bərabərliyi, dövlətin müqavilə əsasında təşkili prin­sip­ləri əsas yer tuturdu [203, 402-415]. Qeyd edək ki, li­be­ra­lizm özü də bir neçə istiqamətdə: 1) klassik; 2) utilitarizm; 3) iq­tisadi; 4) sosial liberalizm; 5) neoliberalizm və s. inkişaf etmişdir. Klassik liberalistlərdən T.Hobbs cəmiyyət­də fər­din yerini müəyyənləşdirməyə çalışmış, fərdlə dövlət ara­sında ictimai müqavilə bağlanmasının vacib hesab etmişdir. İctimai müqavilə cəmiyyəti konstitusiya­laşdır­maqla yanaşı, fərdin dövlət, dövlətin isə fərd qarşısında azad­lıq­larının sər­hədlər­ini müəyyənləşdirmiş olur [203, 284]. Liberal demo­kratiya­nın atası hesab olunan Con Lokk isə T.Hobbsdan fərqli olaraq, dövlətlə müqayisədə fərdin azad­lıq­larına daha çox üstünlük vermişdir: "İnsan dünyanın hər hansı bir insanı kimi tam azad yaşamaq, təbii qanunun bütün hüquq və imtiyazlarından digər insanlar kimi eyni dərəcədə qeyri-məhdud bəhrələn­mək hüququ ilə birgə doğulur və o, fitrətən öz mülkiyyətini, yəni öz həyatını, azadlığını, əmlakını digər insanların qəsd və hücumlarından yalnız qorumaq deyil, həm də başqaları bu qanunu pozduqda onları mühakimə etmək... hakimiyyətinə malikdir" [70, 52]. Sosial libera­liz­min nümayəndəsi Con Sütuart Mill isə şəxsi azadlığı, yəni söz azadlığını, mətbuat azadlığını, ləyaqət hissini, düz­gün­lü­yü və sosial rifahı liberalizmin mərkəzi və mühüm dəyərləri hesab etmişdir [203, 408]. Çağdaş liberal nəzəriyyəni inkişaf etdirən C.S.Millin fikrinə görə, insan hüquqları hər cür hörmətə layiqdir, çünki bunlar cəmiyyətin sabit inkişafı və ümumi xoşbəxtliyin əldə edilməsi üçün zəruridir: "Fərdin... yalnız özü üçün zərərli olan, lakin bu və ya digər fərdə bir­ba­şa ziyan gətirməyən hərəkətlərinə gəldikdə isə, bu hə­rə­kətlərin cəmiyyətə yetirəcəyi bəla yalnız təsadüf nəticəsində ola bilər... cəmiyyət digər Ali Xeyrin - fərdi azadlığın qorunub saxlanılması naminə bu bəlaya dözməlidir" [70, 110]. Gördüyümüz kimi, bütövlükdə liberalizmin əsasında fərdi azadlıq ilə iqtisadi sərbəstlik dayanır, burada "millət", "milli ideya" anlayışı, demək olar ki, xüsusi məna kəsb etmir.

XIX əsr Azərbaycan filosofu M.F.Axundzadə bütün mü­səl­man Şərqində, o cümlədən Azərbaycan fəlsəfi fikir tarixində modernizmin, yəni demokratik və liberal ən­ənə­lə­rin banisi hesab olunur. Buna səbəb M.F.Axund­zadənin mü­səlman mütəfəkkirləri arasında ilk dəfə Qərb mədə­niy­yə­ti­nə-fəlsəfəsinə aid anlayışları, yəni "liberalizm", "de­mo­kra­tiya", "parlament", "sivilizasiyon", "patriot", "revolyusiya" və s. şərh etməsi, eyni zamanda Avropa dəyərlərinin islam Şər­qi ölkələrində də tətbiq olunmasının zəruriliyini gös­tər­məsi olmuşdur [2, 248; 246].

M.F.Axundzadə Qərbin liberal və demo­kratik ənənələrini təftiş etmədən müsəlman ölkələrində hə­yata keçirilməsini vacib hesab etdiyi halda, XX əsrin əvvəl­lərində Azərbaycan türkçülü­yünün ideoloqu M.Ə.Rə­sul­­zadə həmin dəyərlərə bir qədər tən­qidi yanaşaraq, daha çox Şərq və Qərbin mütərəqqi ideyaları­nın sintezindən çıxış et­miş­dir. Bu baxımdan M.Ə.Rəsulzadə cəmiyyətin siyasi təş­kili və idarə edilməsi ilə bağlı marksizm-leninizm və liberal­izm nümayəndələrinin irəli sürdükləri bəzi mülahizə­ləri tənqid etmişdir: "Liberal dövlət bizzat kəndi sisteminin məhsulu olan kapitalizmin doğurduğu böhranla mücadilə­dən acizdir. Bu təzada yenə cəmiyyət içərisində doğan yeni qüvvətlər qar­şı gəlirlər. Kapitalizmin doğurduğu proletar sinfinə da­yanan inqilabçı sosializm ideolojisi doğur. Digər adı kom­mu­nizm olan bu ideolojiyə görə, burjua cəmiyyətini iz­ti­rab­lar içində tutan şey liberalizmin istehsal sahəsindəki anar­xi­yaya izn verən fərdiyyətçiliyidir. İstehsal alətləri üzərindəki şəxsi mülkiyyət haqqı baqi qaldıqca-kommunist­lərə görə-insan cəmiyyətinin iztirabına son gəlməz. Cəmiy­yət­lərin bir millət və dövlət içində vəhdətləri onlarca bəhs mövzusu olmaz" [191, 14-15]. M.Ə.Rəsulzadə yazır ki, vətən və millət hissini deyil, sinifləri əlində bayraq edən kom­munizm kimi, fərdləri əsas olaraq qəbul edən liberalizm də daha kos­mo­po­lit və internasionaldır: "Solidarizm isə millidir. Çünki sadə şəxs­lərin və siniflərin maddi mənfəətə bağlı xüsusiyyətlərinə deyil, siniflər və fərdləri bir cəmiyyət halına gətirən mənəvi qüvvətlərə böyük qiymət verir. Bu mənəvi qüvvətlər isə millət və dövlətlərin gerçəkləşməsində birləşdirici amil ola­raq təsir edən dil, din, tarix və ümumiy­yətlə, kültür və ortaq ideal kimi mənəvi qüvvətlər­dir" [191, 16]. Rəsulzadənin fikirlərin­dən belə çıxır ki, liberalistlər və marksistlər "mil­lət"dən daha çox fərdiyyət­çiliyə və sinfə üstünlük veriblər. Ancaq soldarizmdə "millət" öz tarixi rolunu qoruyub sax­layır. Ona görə də, M.Ə.Rəsulzadə dünyada hakim olan iki əsas sistemdən fərqli olaraq belə bir müddəa irəli sürür: "Ma­dam ki, millətçiyiz, diyoruz; madam ki, milli dövlət istiqlalını müdafiə ediyoruz, o halda bizim üçün nə kos­mopolit liberalizmə və nə də kommunizmə təhəmmül caiz olamaz. Bizcə müdafiə ediləcək yeganə sosial sistem milli təsanüd sistemidir" [191, 16].

Müstəqillik dövründə də milli ideologiya və ideologiya anlayışları öz əhəmiyyətini itirməmişdir. Məsələn, bir sıra kitablarda, o cümlədən "Politologiya. İzahlı lüğət"də milli ideo­logiya millətin dövlət hakimiyyətində maraqlarını və dəyərlərini ifadə və müdafiə edən ideyalar sistemi kimi, eləcə də milli siyasi hərəkatların mənəvi əsası kimi verilir: "Milli ideologiya özlərinin sosial statuslarının yüksəlməsini milli mənsubiy­yətlə bağlayan vətəndaşların siyasi tələblərini ifadə edir. Xarici şəraitdən və əhalinin milli özünüdərkindən asılı olaraq siyasi qüvvələr millətin mədəni özünəməxsusluğunun qorun­masını, millətin həyati mənafelər­in­in təmin olunması naminə geosiyasi məkanı genişləndir­məyi və ya öz ərazisini və milli suveren­liyini xarici müdaxilə­lər­dən qorumağı, "yerli millət" üçün imtiyazlar yaradılma­sını tələb edə bilərlər" [189, 207]. Digər kitablara görə, ideologiya "bu və ya digər qrupun hakimiyyət iddialarına haqq qazandırmağa isti­qamət­lənmiş ideya və fikirlər məcmusu" [190, 223], yaxud da siyasi, hüquqi, əxlaqi, estetik, dini, fəlsəfi baxışlar və ideyalar sistemidir [93, 170].

Çağdaş Azərbaycan alimlərinin əksəriyyətinin əsərlərində milli ideya, ideologiya və milli ideologiya anlayışları ilə bağlı irəli sürülən mülahizələr isə, müəyyən cüzi fərqləri nəzərə almasaq, yuxarıdakı müddəalardan ciddi şəkildə fərqlənmir. Məsələn, ideolo­giya haqqın­da klassik baxışa əsaslanan R.Mehdiyevə görə, ideologiya baxış və ideyaların rasional şəkildə əsaslandırıl­ması kimi yaranır, tam dünya­görüşü kimi isə sosial aləmin mənzərəsi, şəxsiyyətin ob­razı, eləcə də daha çox siyasət, siyasi dəyərlər və proseslərlə bağlı­dır: "İdeologiya müəyyən sosial funksiyaları yerinə ye­ti­rərək, sosial qrupların və ictimai-siyasi cərəyanların ma­raq­ları­na uyğun gələn təfəkkür və davranış tərzi tipləri, yaxud hətta sosial fəaliyyət proqra­mı hazırlayır" [156, 29]. Başqa bir müəllif Y.Rüstəmov isə yazır ki, ideologiya siyasi prosesdə öz yerini partiyaların rəqabətinə verir: "Lakin bu o demək deyildir ki, ideologiya, ümumiyyətlə yox olur. İdeologiya siyasi, hüquqi, fəlsəfi, əxlaqi, dini, estetik ideya və görüşlər sistemi kimi qalır. Bu o deməkdir ki, ideologiyasız cəmiyyət mümkün deyil" [197, 346-347]. Yuxardakı müd­dəa­lardan bir qədər kənara çıxmaq istəyən A.Şükürov isə bir tərəfdən iddia edir ki, milli ideologiya millətlə birlikdə meydana gəlir və millətin mənəvi tərəqqisi milli ideyanın başlıca vəzifəsidir. Digər tərəfdən yazır ki, milli ideya "milliyyətindən, dinindən asılı olmayaraq hamının başa düşüb danışdığı dilə, eyni, yaxud oxşar adət-ənənəyə, ümumi psixoloji amillərə malik olan cəmiyyətin mənafeyini təmsil, müdafiə edir" [218, 231].

Fikrimizcə, A.Şükürov unutmuşdur ki, milli ideologi­ya­nın yaranmasında, müəyyən mənada başqa etnik qruplar iştirak edə biləcəyi halda, milli ideya yalnız bir millətin məh­suludur. Bu baxımdan Y.Türkel doğru qeyd edir ki, "milli ideya - milli özünütəsdiq məqsədilə yaradılmış milli-mənəvi dəyərlər sistemidir. Bir yandan əhalinin uzun tarixi varlıq tək keçdiyi yolu, sosial-siyasi birlik kimi özünüdərkini, o biri yandan millətin varlığını, maraqlarını, iqtisadi, si­ya­si, mədəni inkişaf yönünü göstərir. Məsələn, rus milli ideyası, türkçülük və b." [224, 316]. Akademik Əfrand Daş­də­mirov da doğru olaraq milli ideyanın yaran­masında milli özü­nü­dər­kin rolunu qeyd etmişdir: "Milli ideya etnosun məq­sədinin və özünüdərkinin ən ideologiyalaşmış sahəsi ki­mi mil­lətin ideya-mənəvi, ruhi həyatının spesifik fenomeni, ic­ti­mai-siyasi şəraitin etnikləşməsi amilidir" [248, 4]. Bu müəl­lif­lərin fikirlərinə qatılaraq, biz də hesab edirik ki, milli ide­ya konkret bir millətlə (türk, rus, fars və b.) bağlı yaranır.

Ardı var...