Avtomobillərin yüksək faizlə kreditə verilməsinin hüquqi əsası varmı?-Özəl

Beynəlxalq normalar və Ali Məhkəmə ilə Konstitusiya Məhkəməsinin qərarları nə deyir?

Son dövrlərdə avtomobil bazarında xüsusi lisenziyası və qeydiyyatı olmayan şəxslər tərəfindən vətəndaşlara ağır şərtlərlə və bazar reallığından qat-qat yüksək (astronomik) faizlərlə "avto-kredit" və ya gizli lizinq təklif edilməsi halları kəskin artıb. Bu fəaliyyət forması sadəcə iqtisadi problem deyil; həm beynəlxalq konvensiyalara, həm yerli mülki qanunvericiliyə, həm də Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi və Konstitusiya Məhkəməsinin qərarları ilə formalaşdırılmış fundamental hüquqi mövqelərə birbaşa ziddir.
Vəkil-hüquqşünas Rövşən Qasımov "Olaylar"a bildirib ki, Beynəlxalq maliyyə və istehlakçı hüququ fərdlərin çıxılmaz vəziyyətindən sui-istifadə edilərək ağır iqtisadi öhdəliklərə cəlb olunmasını (sələmçilik və istismarı) qəti şəkildə qadağan edir: "Ədalətsiz Müqavilə Şərtləri" (Unfair Contract Terms): Avropa İttifaqının 93/13/EEC saylı Direktivi maliyyə və ticarət münasibətlərində istehlakçı ilə bağlanmış müqavilələrdə disproporsional dərəcədə ağır cərimələrin, qeyri-mütənasib yüksək faizlərin və birtərəfli üstünlüklərin tətbiqini qanunsuz sayır. Avtomobili yüksək faizlə kreditə verənlərin formalaşdırdığı müqavilələr bu standartı birbaşa pozur.
Məsuliyyətli Kreditləşmə Standartı (Responsible Lending): Dünya Bankı və İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) prinsiplərinə görə, borc verən subyekt borcalanın maliyyə imkanlarını obyektiv qiymətləndirməlidir. Borcalanı qəsdən defolta (müflisləşməyə) sürükləyən astronomik faizlərin tətbiqi beynəlxalq hüquqda istismarçı maliyyə fəaliyyəti kimi tövsif olunur.
Azərbaycan Respublikasının daxili qanunvericiliyi və ali məhkəmə instansiyalarının qərarları bu növ qanunsuz maliyyə fəaliyyətini tamamilə rədd edir.
Yüksək faizlə avtomobil təklif edənlər çox vaxt qanunsuz kredit fəaliyyətini gizlətmək üçün tərəflər arasında "lizinq" və ya sadə "alqı-satqı" müqavilələri imzalayırlar. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 340.2-ci maddəsinə əsasən, başqa bir əqdi gizlətmək məqsədilə bağlanmış əqd yalan (pərdələnmiş) əqddir və əhəmiyyətsizdir (baxımsızdır).
Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun müvafiq şərh qərarlarında xüsusi olaraq vurğulanır ki, məhkəmələr müqavilənin sadəcə hərfi mənasına deyil, tərəflərin real davranışlarına, faktiki niyyətlərinə və yaranmış gizli münasibətlərə qiymət verməlidir. Əgər məqsəd maşın satmaq yox, yüksək faizlə pul qazanmaqdırsa, bu müqavilə hüquqi qüvvəsini itirir. 
Azərbaycanda sistemli şəkildə faiz müqabilində pul (kredit) verilməsi fəaliyyəti eksklüziv olaraq banklar və Bank Olmayan Kredit Təşkilatları (BOKT) tərəfindən, xüsusi lisenziya əsasında həyata keçirilə bilər. 
 Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin rəsmi izahat qərarlarında birmənalı şəkildə göstərilir ki, xüsusi icazə (lisenziya) olmadan, fiziki və ya hüquqi şəxslərin sistemli olaraq qeyri-məhdud sayda vətəndaşlara faizlə borc və ya kredit verməsi qanunsuz sahibkarlıq fəaliyyətidir. Belə halların aşkar edilməsi müqavilənin ləğvi ilə yanaşı, cinayət məsuliyyətinə də səbəb olur. 
Avtomobili yüksək faizlə təklif edən şəxslər vətəndaş ödənişi gecikdirən kimi ödənilməmiş faizlərin üzərinə yenidən cərimə və faizlər tətbiq edirlər.
 Ali Məhkəmənin Mülki Kollegiyasının borca görə gecikdirmə faizlərinin hesablanmasına dair formalaşdırdığı vahid məhkəmə təcrübəsi (qərarı) açıq şəkildə müəyyən edir ki, gecikdirmə faizləri yalnız ödənilməmiş əsas borc üzrə hesablanmalıdır. Əvvəlki faiz alacağına və ya cərimələrə yenidən faiz tətbiq edilməsi "faizdən faiz" tutulmasıdır ki, bu da qanunvericiliklə qəti qadağandır, ədalət prinsipinə ziddir və borclunun vəziyyətini qeyri-mütənasib ağırlaşdırır". 

Onun sözlərinə görə, bu mexanizmlə işləyən şəxslər ödəniş bir neçə gün gecikən kimi avtomobili vətəndaşın əlindən zorla alır və ya mənimsəyirlər: "Mülki Məcəllənin 407 və ipoteka/girov haqqında qanunvericiliyin tələblərinə əsasən, habelə Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun qərarlarında sabitləşmiş mövqeyə görə, təminat predmetinə (avtomobilə) yönəldilən tələb mütləq şəkildə qanuni prosedurlarla (məhkəmə və ya açıq hərrac vasitəsilə) reallaşdırılmalıdır. Qeyri-qanuni subyektlərin avtomobili birtərəfli qaydada müsadirə etməsi mülkiyyət hüququnun toxunulmazlığını pozur. 
Avtomobillərin beynəlxalq standartlardan kənar və yerli qanunvericiliyin tələblərinə zidd olaraq yüksək faizlərlə kreditləşdirilməsini qadağan edən hallar.Beynəlxalq hüququn "ədalətsiz müqavilə şərtləri" prinsipini tapdalayır. Ali Məhkəmənin qərarlarındakı "qanunsuz sahibkarlıq" və "faizdən faiz tutulmasının qadağan olunması" qaydalarına ziddir.Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarında əksini tapan "yalan (gizli) əqdlərin əhəmiyyətsizliyi" prinsipinə əsasən hüquqi qüvvədən məhrumdur. 
Dövlətdən lisenziya (rəsmi icazə) almamış şəxslərdən və ya şirkətlərdən avtomobil krediti götürən vətəndaşlar həm qanunsuz bir prosesin iştirakçısına çevrilirlər, həm də problem yarananda qanun qarşısında özlərini müdafiə etməkdə çox böyük çətinliklərlə qarşılaşırlar. Azərbaycanda kredit vermək fəaliyyəti Mərkəzi Bank tərəfindən ciddi şəkildə tənzimlənir və nəzarət altında saxlanılır. Əgər maşını kreditə verən şəxs və ya obyekt rəsmi bank və ya BOKT (Bank Olmayan Kredit Təşkilatı) deyilsə, onun fəaliyyətini tənzimləyən, yoxlayan bir dövlət mexanizmi yoxdur. Bu isə o deməkdir ki, onlar tamamilə özbaşına, qanundankənar qaydalarla işləyirlər.
Qanun rəsmi lisenziyası olmayan şəxslərin kütləvi şəkildə faizlə pul (kredit) verməsini qadağan edir və bunu qanunsuz sahibkarlıq hesab edir. Vətəndaş belə şəxslərlə müqavilə bağlayanda, əslində hüquqi baxımdan keçərsiz, yəni qanunsuz bir sövdələşmənin (əqdin) tərəfi olmuş olur. Bu ifadə o deməkdir ki, sabah həmin lisenziyasız şəxs sizin maşınınızı əlinizdən alsa, faizi qəsdən qaldırsa və ya sizi aldatsa, siz dövlətin rəsmi instansiyalarına (Mərkəzi Banka, İstehlakçıların Hüquqlarının Müdafiəsi Xidmətinə) şikayət edə bilməyəcəksiniz. Çünki dövlət qurumları yalnız qanuni, lisenziyalı təşkilatların fəaliyyətinə nəzarət edir.
Məhkəmə həmin bağlanmış müqaviləni "yalan/əhəmiyyətsiz əqd" hesab edərək ləğv edə bilər.
Müqavilə ləğv edildikdə tərəflər bir-birinə verdiklərini qaytarmalıdır. Amma siz bu müddət ərzində astronomik faizlər ödəmisinizsə, həmin pulları tam geri almaq və ya vurduğunuz ziyanı sübut etmək hüquqi cəhətdən həddindən artıq mürəkkəb bir prosesə çevrilir.
"Əgər bank və rəsmi kredit təşkilatlarından kənarda, küçədə və ya sosial şəbəkələrdə chr("39")maşın kreditichr("39") adı ilə pul verən lisenziyasız şəxslərlə iş qursanız, başınız ağrıyanda qanun və dövlət sizi adi bir istehlakçı kimi qoruya bilməyəcək, çünki özünüz bilərəkdən qanunsuz bir sxemə daxil olmusunuz".