Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik mərhələsi: Azərbaycanın strateji hədəfləri-ÖZƏL
Azərbaycan Cənubi Qafqazda dayanıqlı regional təhlükəsizlik arxitekturası yaratmaq və Ermənistanla sülh prosesinə mane olan amillərin qarşısını almaq niyyətindədir. Bunu Prezidentin köməkçisi Hikmət Hacıyev Ceffri Saksa müsahibəsində bildirib.
Hacıyev qeyd edib ki, Azərbaycan müharibədən sonra Ermənistanla sülh təşəbbüsü irəli sürüb. Onun sözlərinə görə, ölkənin əsas məqsədi davamlı sülh yaratmaq və Cənubi Qafqazı əməkdaşlıq məkanına çevirməkdir.
Hikmət Hacıyevin Azərbaycanın Cənubi Qafqazda dayanıqlı regional təhlükəsizlik arxitekturası formalaşdırmaq niyyəti ilə bağlı açıqlamasını necə qiymətləndirirsiniz? Bu istiqamətdə hansı real mexanizmlər və addımlar vacibdir?
Mövzu ilə bağlı politoloq Tural İsmayılov Olaylar.az-a açıqlama verib:
" Hikmət Hacıyevin Ceffri Saksla müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın postmünaqişə dövründə qarşıya qoyduğu strateji hədəflərin mahiyyətini ifadə edir. Cənubi Qafqazda dayanıqlı regional təhlükəsizlik arxitekturasının yaradılması məsələsi artıq müharibədən sonrakı siyasi reallıqların qorunması ilə məhdudlaşmır. Burada söhbət regionun gələcək inkişaf modelinin müəyyənləşdirilməsindən, dövlətlərarası münasibətlərin yeni prinsiplər əsasında qurulmasından və Cənubi Qafqazın geosiyasi rəqabət meydanından iqtisadi əməkdaşlıq platformasına çevrilməsindən gedir.
Azərbaycanın yanaşmasının əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, ölkə müharibədən sonra yaranmış reallıqları davamlı sülhün siyasi və iqtisadi əsaslarına çevirməyə çalışır. Prezident İlham Əliyevin müəyyənləşdirdiyi siyasi strategiya çərçivəsində Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri hərbi mərhələdə əldə edilmiş nəticələrin diplomatik müstəvidə möhkəmləndirilməsidir. Çünki sülhün əldə olunması ilə onun qorunması fərqli siyasi proseslərdir. Sülh müqaviləsinin imzalanması hüquqi çərçivə yaratsa da, həmin razılaşmanın uzunmüddətli olması üçün iqtisadi, nəqliyyat, təhlükəsizlik və humanitar istiqamətlərdə konkret mexanizmlər formalaşdırılmalıdır.
Bu baxımdan, ilk növbədə, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin yekunlaşdırılması və imzalanması vacibdir. Dövlətlərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıması, qarşılıqlı ərazi iddialarından imtina etməsi, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyasının davam etdirilməsi təhlükəsizlik arxitekturasının hüquqi təməlini təşkil etməlidir. Ermənistan Konstitusiyasında Azərbaycan tərəfindən ərazi iddiası kimi qiymətləndirilən müddəalarla bağlı məsələnin həlli də Bakının sülh müqaviləsinin yekunlaşdırılması üçün irəli sürdüyü əsas şərtlərdəndir. Bu məsələlərdə siyasi bəyanatlardan daha çox konkret hüquqi təminatların olması əhəmiyyət daşıyır.
İkinci mühüm istiqamət regional kommunikasiyaların açılmasıdır. Azərbaycan uzun müddətdir ki, nəqliyyat əlaqələrinin bərpasını regional əməkdaşlığın əsas komponentlərindən biri kimi təqdim edir. Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması, Naxçıvanla Azərbaycanın əsas hissəsi arasında maneəsiz bağlantının təmin edilməsi, dəmir yolu və avtomobil yollarının bərpası regionun iqtisadi xəritəsini dəyişə bilər. Burada əsas məsələ Azərbaycanın beynəlxalq hüquqdan irəli gələn suverenlik və təhlükəsizlik prinsiplərinin qorunması ilə nəqliyyat əlaqələrinin yaradılması arasında praktik mexanizmin formalaşdırılmasıdır. Ermənistanın da regional tranzit imkanlarından faydalanması mümkündür. Beləliklə, nəqliyyat infrastrukturu siyasi münasibətlərin normallaşmasına xidmət edən real iqtisadi amilə çevrilə bilər.
Üçüncü istiqamət iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. Azərbaycanla Ermənistan arasında ticarət əlaqələrinin formalaşması və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı sülh gündəliyinin praktiki müstəviyə keçməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Enerji, logistika, kənd təsərrüfatı, tranzit və regional ticarət sahələrində əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsi qarşılıqlı iqtisadi maraqlar yarada bilər. Eyni zamanda, Gürcüstanın da bu proseslərə cəlb olunması Cənubi Qafqazın üç ölkəsi arasında daha geniş iqtisadi əməkdaşlıq modelinin formalaşmasına şərait yaradar.
Bununla belə, sülh prosesinin qarşısında dayanan amilləri də nəzərə almaq lazımdır. Ermənistan daxilində revanşist siyasi yanaşmaların mövcudluğu, tarixi qarşıdurmanın ictimai şüurda yaratdığı stereotiplər, sərhəd məsələlərində fikir ayrılıqları və xarici aktorların regiondakı maraqları normallaşma prosesini mürəkkəbləşdirə bilər. Xüsusilə sülhün davamlılığı üçün Ermənistan cəmiyyətində də yeni siyasi reallıqların qəbul edilməsi, gələcək münasibətlərin qarşıdurma deyil, əməkdaşlıq prinsipi üzərində qurulması vacibdir. Eyni zamanda, regionun təhlükəsizlik məsələlərinin kənar güclərin geosiyasi rəqabətinin təsirindən mümkün qədər qorunması əhəmiyyətlidir. Cənubi Qafqaz dövlətlərinin öz problemlərinin həllində birbaşa dialoqa və regional məsuliyyət prinsipinə üstünlük verməsi uzunmüddətli sabitliyin əsas şərtlərindəndir.
Burada diqqət yetirilməli digər mühüm məqam Azərbaycanın regional təhlükəsizlik arxitekturasını yalnız Bakı ilə İrəvan arasındakı münasibətlər çərçivəsində nəzərdən keçirməməsidir. Cənubi Qafqaz vahid geosiyasi və iqtisadi məkandır. Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan arasında kommunikasiya əlaqələrinin inkişafı, Xəzər hövzəsinin imkanlarının Avropa bazarları ilə birləşdirilməsi, Orta Dəhlizin genişləndirilməsi və enerji əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi regionun beynəlxalq əhəmiyyətini artıra bilər. Azərbaycanın enerji və nəqliyyat sahəsində malik olduğu infrastruktur imkanları bu prosesdə mühüm rol oynayır.
Digər tərəfdən, təhlükəsizlik arxitekturası konkret institusional mexanizmlərlə dəstəklənməlidir. Daimi sərhəd komissiyalarının fəaliyyəti, insidentlərin qarşısının alınması üçün operativ əlaqə kanalları, nəqliyyat və gömrük prosedurlarının razılaşdırılması, iqtisadi əməkdaşlıq üzrə hökumətlərarası platformaların yaradılması mühüm addımlar ola bilər. Bununla yanaşı, vətəndaş cəmiyyətləri, ekspert dairələri və media arasında dialoq imkanlarının genişləndirilməsi sülhün ictimai dayaqlarını gücləndirə bilər. Çünki siyasi rəhbərliklər arasında əldə edilən razılaşmaların cəmiyyətlər tərəfindən qəbul olunması da davamlı sülhün mühüm komponentidir.
Azərbaycanın bu strategiyasının perspektivləri regionda yaranmış yeni reallıqların hansı dərəcədə praktik əməkdaşlığa çevriləcəyindən asılıdır. Bakı müharibədən sonrakı mərhələdə sülh təşəbbüsünü regional inkişaf gündəliyi ilə əlaqələndirir. Bu yanaşmanın reallaşması Ermənistanın da üzərinə siyasi məsuliyyət qoyur. Sülh prosesi birtərəfli bəyanatlarla deyil, qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, hüquqi təminatların yaradılması və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi ilə irəliləyə bilər.
Ən mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, Cənubi Qafqazın gələcəyi keçmiş münaqişələrin siyasi gündəmdə saxlanılması üzərində deyil, dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa əsaslanan yeni münasibətlər sistemi üzərində qurulmalıdır. Hikmət Hacıyevin açıqlamasında diqqət çəkən dayanıqlı təhlükəsizlik arxitekturası ideyası da məhz bu strateji transformasiyanın ifadəsidir. Azərbaycanın hədəfi sülhü kağız üzərində təsbit edilmiş razılaşmadan real regional inkişaf modelinə çevirməkdir. Bu modelin uğuru isə Cənubi Qafqaz ölkələrinin siyasi iradəsindən, götürdükləri öhdəliklərə sadiqliyindən və regional əməkdaşlığı ortaq maraq kimi qəbul etməsindən asılı olacaq".
Zeynəb Mustafazadə