UKRAYNA MASADA YOXDURSA, SÜLH KİMİN SÜLHÜDÜR? – Cavid İSMAYIL yazır
Cavid İSMAYIL
Gizli diplomatiyanın kölgəsində suverenlik, tarix və ədalət məsələsi
Dünya siyasətində bəzən ən mühüm suallar açıq bəyanatlarda deyil, qapalı otaqlarda verilən qərarlarda gizlənir. Diplomatiyanın tarixində gizli görüşlər bəzən müharibələri bitirib, bəzən isə yeni etimadsızlıqlar yaradıb. Bu günlərdə Bakıda keçirildiyi bildirilən Almaniya - Rusiya təmasları ətrafında yaranan müzakirələr də eyni sualı yenidən gündəmə gətirir:
Müharibənin taleyi haqqında danışarkən, müharibənin əsas qurbanı olan xalq həmin masada yoxdursa, bu proses nə qədər ədalətli və davamlı ola bilər?
Rusiyanın Ukraynaya qarşı başladığı müharibə XXI əsrin ən ağır beynəlxalq böhranlarından biridir. Bu, sadəcə iki dövlət arasında siyasi qarşıdurma deyil. Söhbət suveren bir dövlətin ərazisinə hərbi müdaxilədən, beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinin pozulmasından, minlərlə insanın həyatını itirməsindən və milyonlarla insanın öz yurdunu tərk etməsindən gedir.
Bu səbəbdən Ukrayna məsələsində aparılan hər bir diplomatik təşəbbüs yalnız müharibənin necə dayandırılması sualı deyil. Əsas məsələ ondan ibarətdir: müharibədən sonra hansı beynəlxalq qaydalar qüvvədə qalacaq?
Əgər güc yolu ilə ərazi dəyişiklikləri qəbul edilərsə, bu, yalnız Ukraynanın deyil, bütün kiçik və orta dövlətlərin təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.
Bakıya uzanan diplomatik suallar
Almaniyanın Die Zeit və ARD araşdırmaları, daha sonra isə The Times və Reuters tərəfindən yayılan məlumatlar Bakıda Almaniya və Rusiya nümayəndələri arasında qeyri-rəsmi görüşlərin keçirildiyi barədə müzakirələr yaradıb.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu məsələ ilə bağlı 21 iyu tarixində Almaniyada, Berlində Almaniya Kansleri Fridrix Merts ilə keçirilən birgə mətbuat konfransında bildirib ki, Azərbaycan belə bir görüş barədə əvvəlcədən məlumatlandırılmayıb. Onun sözlərinə görə, Dövlət Sərhəd Xidmətinin məlumatları həmin şəxslərin göstərilən tarixlərdə Bakıda olduqlarını təsdiqləyib. Prezident həmçinin qeyd edib ki, Azərbaycan görüşlərin təşkilində iştirak etməyib və danışıqların məzmunu barədə məlumatı yoxdur.
Bu hadisə diplomatiyada mühüm bir sualı ortaya çıxarır:
Bir ölkənin gələcəyi ilə bağlı müzakirələr aparılarkən, həmin ölkənin özü prosesin iştirakçısı deyilsə, bu, sülhə, yoxsa yeni suallara yol açır?
Tarixin dərsi: gizli görüşlər həmişə eyni nəticə vermir
Tarix göstərir ki, gizli diplomatiya beynəlxalq münasibətlərin ayrılmaz hissəsi olub.
1945-ci ildə ABŞ nümayəndələri ilə Almaniyanın bəzi yüksək vəzifəli şəxsləri arasında keçirilən "Operation Sunrise" danışıqları Almaniyanın İtaliyadakı qüvvələrinin təsliminə gətirdi. Lakin bu proses müttəfiqlər arasında, xüsusilə Sovet İttifaqında ciddi şübhələr yaratdı.
1971-ci ildə Henri Kissincerin Çinə gizli səfəri isə dünya siyasətinin istiqamətini dəyişən hadisələrdən biri oldu və ABŞ-Çin yaxınlaşmasına yol açdı.
Bu nümunələr göstərir ki, gizli diplomatiya öz-özlüyündə nə müsbət, nə də mənfi hadisədir. Əsas sual budur:
Bu diplomatiya sülhə xidmət edir, yoxsa güc balansını dəyişmək üçün istifadə olunur?
Ukraynasız sülh mümkündürmü?
Məhz bu sual Ukrayna məsələsinin mərkəzində dayanır.
Bir sıra Qərb analitikləri hesab edir ki, Rusiya qeyri-rəsmi kanallardan istifadə etməklə Avropadakı siyasi mövqeləri öyrənməyə və gələcək danışıqlara təsir imkanlarını artırmağa çalışa bilər.
Digər ekspertlər isə bildirirlər ki, müharibələrin sona çatması üçün müəyyən mərhələdə bütün tərəflərlə əlaqə kanallarının açıq saxlanılması zəruridir.
Lakin hər iki yanaşmanın kəsişdiyi əsas məsələ dəyişmir:
Ukraynanın iştirakı olmadan Ukraynanın gələcəyi barədə qərar vermək mümkün deyil.
Çünki sülh yalnız silahların susması deyil. Sülh həm də ədalət, hüquq və tərəflərin iradəsinin nəzərə alınmasıdır.
Şuşadan gələn mesaj
Bu mövzu Azərbaycanın tarixi təcrübəsi baxımından da xüsusi məna daşıyır.
Prezident İlham Əliyevin 2025-ci ildə Şuşada keçirilən III Şuşa Qlobal Media Forumu zamanı jurnalist Dmitri Qordonun sualına cavabında Ukrayna xalqının öz torpaqlarının ilhaqı ilə barışmamalı olduğu barədə səsləndirdiyi fikir məhz bu prinsipə əsaslanır.
Azərbaycan özü uzun illər ərzində işğal problemi ilə üzləşib və ərazi bütövlüyü prinsipindən geri çəkilməyib.
Bu səbəbdən Azərbaycan üçün suverenlik və ərazi bütövlüyü məsələsi yalnız diplomatik mövqe deyil, tarixi yaddaş məsələsidir.
Əsas məsələ: sülh hansı qiymətə?
Dünya mediasında Bakı görüşləri ilə bağlı fərqli yanaşmalar var.
The Times bunu Avropada gələcək Rusiya - Qərb münasibətlərinin müzakirə edildiyi "kölgə diplomatiyası" kimi təqdim edir.
Reuters isə daha ehtiyatlı yanaşaraq bildirir ki, görüşlərin keçirilməsi barədə məlumatlar olsa da, onların konkret məzmunu və nəticələri ictimaiyyətə məlum deyil.
Bu fərqli yanaşmaların ortasında dəyişməyən bir həqiqət qalır:
Müharibəyə səbəb olan problemlər həll olunmadan, sadəcə razılaşma əldə etmək uzunmüddətli sülh yaratmaya bilər.
Sözardı
Tarix göstərir ki, gizli danışıqlar bəzən müharibələri dayandırıb. Amma tarix eyni zamanda göstərir ki, xalqların taleyi onların iştirakı olmadan müəyyən ediləndə yaranan razılaşmalar çox vaxt kövrək olur.
Ukrayna müharibəsinin ən böyük dərsi budur:
Sülh yalnız güclülərin razılığı deyil. Sülh, ilk növbədə, müharibənin yükünü daşıyan xalqın hüququnun tanınmasıdır.
Ukrayna masada yoxdursa, Ukrayna haqqında verilən qərarın nə qədər davamlı və ədalətli olacağı həmişə sual olaraq qalacaq.