Anneksiya norma kimi: BMT beynəlxalq hüququ gücün xeyrinə necə yenidən yazdı

1945-ci ildən sonra formalaşmış beynəlxalq sistem dekolonizasiya, xalqların öz müqəddəratını təyin etməsi və ərazilərin güc yolu ilə ələ keçirilməsinin yolverilməzliyi prinsipləri üzərində qurulmuşdu. Belə bir sistem anneksiyanı legitimləşdirə bilərmi - özü-özünün hüquqi dayaqlarını dağıtmadan? Qərbi Sahara ətrafında baş verənlər bu suala nə nəzəri, nə də abstrakt cavab verir - burada artıq söhbət konkret, institutlaşmış bir reallıqdan gedir. Elə buna görə də bu məsələ Şimal-Qərbi Afrikanın adi regional münaqişəsi çərçivəsinə sığmır.

2025-ci ilin payızında BMT Təhlükəsizlik Şurasının Mərakeşin muxtariyyət planını dəstəkləməsi və faktiki olaraq Qərbi Sahara üzərində Mərakeşin suverenliyini tanıması təkcə diplomatik manevr deyildi. Bu, beynəlxalq arbitrajın məntiqində keyfiyyətcə bir dönüş idi. Onilliklər ərzində ilk dəfə qlobal təhlükəsizlik sisteminin əsas orqanı anneksiyanın qarşısını alan qeyri-müəyyənlik prinsipindən imtina etdi və dekolonizasiya konsensusundan kənar formada əraziyə nəzarət edən dövlətin tərəfini tutdu.

Əsas məqam budur ki, bu mövqe qəfil yaranmayıb. Bu dönüş çoxdan - həm siyasi, həm institusional, həm də diskurs səviyyəsində - hazırlanmışdı. Başlanğıc nöqtə 2020-ci ildə ABŞ prezidenti Donald Tramp administrasiyasının Qərbi Saharanı Mərakeşin bir hissəsi kimi tanıması oldu. O zaman bu addım birtərəfli və beynəlxalq konsensusdan kənar sayılır, nəticələrinin məhdud qalacağı düşünülürdü. Amma beş il keçəndən sonra aydın oldu ki, bu qərar BMT-nin dayandıra bilmədiyi normativ eroziya prosesini başladıb.

XIX əsrin sonlarından Qərbi Sahara klassik kolonial modelin bir hissəsinə çevrilmişdi: Avropa metropoliyası tərəfindən idarə olunan, yerli əhalinin siyasi iradəsi və subyektivliyi demək olar ki, nəzərə alınmayan ucqar bir ərazi. 1950-ci illərdə İspaniyanın Səhrəni öz dövlət tərkibinə "vilayət" statusu ilə qatması, əslində, artıq geridönməz xarakter almış dekolonizasiya dövründə kolonializmi institusional şəkildə maskalamaq cəhdi idi. BMT-nin Madriddən tələb etdiyi dəyişikliklər ideoloji deyil, sistem xarakterli idi: Afrikada özünüidarəsiz ərazilərin mövcudluğu müharibədən sonrakı beynəlxalq nizamın təməl prinsiplərinə zidd idi.

Lakin İspaniyanın regiondan çıxması dekolonizasiya aktı sayıla bilməzdi. 1975-ci il Madrid sazişləri referendum keçirilmədən, Səhrəvi xalqının iradəsi ifadə olunmadan və keçid mexanizmi yaradılmadan inzibati nəzarətin Mərakeş və Mavritaniyaya verilməsini təsbit etdi. Hüquqi baxımdan bu, sadəcə bir xarici gücün digərinə əvəzlənməsi idi, xalqın suverenlik hüququnun tanınması deyil. Elə bu boşluq sonrakı bütün münaqişələrin təməlini qoydu.

1975-ci ilin oktyabrında BMT Beynəlxalq Məhkəməsinin qərarı çox vaxt birtərəfli şəkildə şərh olunur. Məhkəmə Qərbi Sahara ilə Mərakeş arasında tarixi və mədəni bağların olduğunu təsdiqlədi, amma eyni zamanda bölgə əhalisinin öz müqəddəratını təyin etmə hüququnu da qəti şəkildə tanıdı. Hətta qərarda açıq deyilir ki, bu bağlar avtomatik şəkildə ərazinin Mərakeşə birləşdirilməsini əsaslandırmır. Rədd edilmiş referendum formulu hüquqi məntiq ilə siyasi reallıq arasında kompromis idi, amma məhz həmin formulun sonradan unudulması münaqişəni xroniki hala saldı.

1975-ci ilin noyabrında Mərakeşin "Yaşıl yürüşü" həm siyasi baxımdan ustalıq nümunəsi idi, həm də hüquqi planda dağıdıcı addım. Rabat anneksiyanı hərbi əməliyyat deyil, kütləvi vətəndaş təşəbbüsü kimi təqdim etməklə beynəlxalq sərt reaksiyadan yayınmağı bacardı. Amma beynəlxalq hüquq baxımından bu, dekolonizasiya prosesinə təzyiq idi - metropoliyanın institutual zəifliyindən istifadə edərək hüququ faktla əvəzləmək cəhdi. İspaniyanın müqavimətdən imtinası isə "gücün hüquqa çevrildiyi" presedenti rəsmiləşdirdi.

Sonrakı mərhələlər - partizan müharibəsi, regional və qlobal oyunçuların müdaxiləsi, Qərbi Saharanın soyuq müharibənin periferik teatrına çevrilməsi - hamısı eyni faktı təsdiqlədi: suverenliyin legitimləşdirilməsi üçün beynəlxalq səviyyədə tanınmış mexanizm yoxdur. Səhrəvi Ərəb Demokratik Respublikasının elan edilməsi əslində müstəqillik hüququnun təzahürü deyil, Madrid sazişlərinin buraxdığı hüquqi boşluğu doldurmaq cəhdi idi.

SƏDR-in digər qismən tanınmış qurumlardan fərqi ondan ibarətdir ki, o, xarici güc tərəfindən yaradılmış vasitə deyil, bir patronun protektoratında fəaliyyət göstərməyib və klassik "dondurulmuş münaqişə" modeli kimi işləməyib. Onun onlarca dövlət tərəfindən tanınması geosiyasi alverin nəticəsi deyil, BMT-nin dekolonizasiya mandatına inamın ifadəsi idi. Məhz buna görə Qərbi Saharanın statusu onilliklər boyu qeyri-müəyyən qaldı: anneksiyanı tanımaq demək olardı ki, beynəlxalq sistem öz normativ öhdəliklərindən imtina edir.

1991-ci ildə referendum keçirmək üçün BMT missiyasının yaradılması və atəşkəsin elan olunması münaqişəni idarəolunan çərçivəyə qaytarmaq cəhdi idi. Amma artıq o vaxt bəlli idi ki, referendum ideyası Mərakeşin köçürmə siyasəti nəticəsində dəyişdirilmiş demoqrafik reallıqla toqquşur. Beləcə, yerli xalqın hüququ ilə uzunmüddətli inzibati fakt arasında yaranan struktur ziddiyyət BMT-nin həll edə bilmədiyi əsas düyünə çevrildi.

2007-ci ildə Mərakeşin təklif etdiyi muxtariyyət planı özlüyündə "öz müqəddəratını təyin etməyə" qarşı formalaşdırılmış alternativ idi: mədəni və inzibati muxtariyyətin təklif olunması, lakin tam suveren nəzarətin mərkəzdə qalması. Sabitlik və idarəolunanlıq yönümlü dövlətlər üçün bu, praktik görünürdü. Amma beynəlxalq hüquq baxımından bu plan "seçim hüququnun" "öncədən təyin olunmuş nəticəyə razılıq" hüququ ilə əvəzlənməsi idi. Buna görə də BMT illərlə bu planı "variantlardan biri" kimi saxladı, amma heç vaxt yekun həll kimi qəbul etmədi.

2020-ci ildə Tramp administrasiyasının qərarı bu tarazlığı pozdu. O, təkcə Mərakeşi dəstəkləmədi, həm də diskursu dəyişdi: dekolonizasiya dilinin yerini "idarəetmə effektivliyi", "demoqrafik fakt" və "geosiyasi məqsədəuyğunluq" leksikonu aldı. 2025-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası bu məntiqi təkrarlayanda, keyfiyyətcə yeni mərhələ başlandı - beynəlxalq ictimaiyyət faktiki olaraq qəbul etdi ki, uzunmüddətli inzibati nəzarət və idarəetmə bacarığı yerli xalqın razılığının olmamasını "üstələyə" bilər.

Beləcə, Qərbi Sahara post-normativ dünyanın laboratoriyasına çevrildi - burada beynəlxalq hüququn prinsipləri artıq dəyişməz imperativlər deyil, siyasi hesablamalara tabe edilən dəyişənlərə çevrilir. Bu isə Şimal Afrikanın sərhədlərindən çox-çox kənara çıxan, qlobal nizamın öz arxitekturasına toxunan presedent yaradır.

BMT Təhlükəsizlik Şurası siyasi aktor kimi: arbitrajın tərəfə çevrildiyi məqam

2025-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qərarı sadəcə texniki rezolyusiya və ya nizamnamə prinsipləri ilə siyasi reallıq arasında məcburi kompromis kimi təqdim etmək mümkün deyil. Bu, dərin şəkildə düşünülmüş siyasi seçim idi - beynəlxalq arbitrajın mahiyyətcə dəyişdiyini təsdiqləyən dönüş nöqtəsi. Dünyada güc yolu ilə ərazi bölgüsünün qarşısını almaq üçün yaradılmış orqan ilk dəfə bu qədər açıq şəkildə anneksiyanın nəticələrini legitimləşdirdi - halbuki bu anneksiya nə referendumla, nə yerli əhali ilə bağlanmış razılaşma ilə, nə də beynəlxalq keçid mandatı ilə rəsmiləşdirilmişdi.

Buna qədər BMT-nin Qərbi Sahara siyasəti "idarə olunan qeyri-müəyyənlik" üzərində qurulmuşdu. Bəziləri bu yanaşmanı qeyri-effektiv sayırdı, amma o, sistem baxımından mühüm funksiyanı yerinə yetirirdi: faktiki nəzarətin hüquqi suverenliyə çevrilməsinə imkan vermirdi. Yəni qeyri-müəyyənlik zəiflik yox, əksinə, balans mexanizmi idi. Məhz o, güc amilinin üstün gəlməsinə mane olur, münaqişəni hüquqi çərçivədə saxlayırdı.

2025-ci ilin rezolyusiyası bu məntiqi tamamilə dağıtdı. Təhlükəsizlik Şurası Mərakeşin muxtariyyət planını sadəcə dəstəkləmədi - onu beynəlxalq legitimliyin hüquqi dilinə daxil etdi. "Reallıq", "icra oluna bilənlik" və "stabil idarəetmə" kimi terminlər "öz müqəddəratını təyin etmə", "hüquq" və "dekolonizasiya" anlayışlarının yerini tutdu. Bu, institusional dəyişiklik idi: BMT ilk dəfə açıq şəkildə hüququn yox, idarəolunanlığın üstünlüyünü tanıdı.

Burada əsas məsələ Mərakeşin dəstəklənməsi deyil, bu dəstəyin əsaslandırılma tərzidir. İlk dəfə Təhlükəsizlik Şurasının rəsmi sənədində "uzunmüddətli inzibati nəzarət" və "okkupasiya şəraitində formalaşmış demoqrafik struktur" həlledici arqument kimi göstərildi. Beləcə, təhlükəli prinsip formalaşdı: əgər bir dövlət ərazini uzun müddət idarə edir, ora sərmayə qoyur, sadiq əhalini yerləşdirir və nisbətən sabitlik təmin edirsə - onun suverenliyi sonradan tanına bilər.

Bu, sadəcə BMT-nin dekolonizasiya missiyasından uzaqlaşma deyil - onun mənasının yenidən yazılmasıdır. Dekolonizasiya xalqların azadlığı prosesindən "mövcud faktların leqallaşdırılması mexanizminə" çevrilir. Beynəlxalq hüquq isə normativ sistem olmaqdan çıxaraq siyasi reallığın "mühasibatına" dönür.

Tramp faktoru: şəxsləşmiş diplomatiya və normativ sərhədlərin dağıdılması

ABŞ prezidenti Donald Trampın bu prosesdəki rolu təkcə fərdi ambisiyalar və ya qeyri-ənənəvi üslubla izah edilə bilməz. Onun təsiri struktur səviyyəsində idi: o, normativ nizamdan tranzaksion nizam-a keçidin katalizatoruna çevrildi. Bu yeni reallıqda beynəlxalq münaqişələr artıq hüquqi və tarixi problem kimi deyil, "razılaşdırıla bilən sövdələşmələr" kimi dəyərləndirilir.

2020-ci ildə Qərbi Saharanın Mərakeşin tərkib hissəsi kimi tanınması qərarı Trampa xas şəxsi üslubda verilsə də, onun arxasında müəyyən sistemli məntiq dayanırdı: əgər münaqişəni siyasi aktla "bağlamaq" mümkündürsə, hüquqi detallara ehtiyac yoxdur. Bu baxışda referendum - yersiz prosedur, beynəlxalq konsensus - əngəl, qeyri-müəyyənlik isə - zəiflik əlamətidir.

Tramp administrasiyası beynəlxalq hüququ birbaşa inkar etmirdi. Sadəcə, onun tətbiq meyarlarını dəyişirdi. Yeni legitimlik ölçüsü kimi "idarəetmə effektivliyi" və "geosiyasi faydalılıq" təqdim olundu. Elə bu meyar sonradan Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən də qəbul edildi və ABŞ-ın birtərəfli addımı qlobal presedentə çevrildi.

Ən narahatedici məqam isə odur ki, bu yanaşma yalnız ABŞ və Mərakeş üçün deyil, Təhlükəsizlik Şurasının əksər üzvləri üçün də əlverişlidir. O, digər regionlarda oxşar hüquqi dilemmləri "reallıq" və "stabil idarəetmə" arqumentləri ilə pərdələməyə imkan verir. Bu mənada Qərbi Sahara yeni beynəlxalq konsensusun sınaq meydanına çevrilib.

Presedent məntiqi: niyə Qərbi Sahara artıq unikal deyil

Onilliklər boyu Qərbi Sahara münaqişəsi beynəlxalq gündəmdə "istisna hal" kimi qavranırdı - uzunmüddətli, spesifik, coğrafi periferiyada yerləşən bir problem. Məhz bu periferiyalıq beynəlxalq aktorların məsuliyyətdən yayınmasına şərait yaradırdı. Amma 2025-ci il rezolyusiyası bu illüziyanı dağıtdı: Qərbi Sahara artıq anneksiyanın legitimləşdirilməsi üçün "universal modelə" çevrildi.

Əgər suverenlik uzunmüddətli de-fakto nəzarət, dəyişdirilmiş demoqrafiya və alternativsizlik arqumentləri ilə tanına bilərsə, bu formul bir çox digər münaqişələrə də tətbiq oluna bilər. Daha da təhlükəlisi odur ki, bu arqumentlər artıq başqa regionlarda səssiz şəkildə işlədilir - hələ BMT səviyyəsində rəsmiləşdirilməsə də.

Yeni məntiqin təhlükəsi ondadır ki, o, beynəlxalq hüququ rədd etmir, sadəcə onu "dolayısı ilə keçib gedir". Hüquqi meyarlar idarəetmə arqumentləri ilə əvəzlənir. Bu isə ərazi iddiaları və güc balansını dəyişmək istəyən dövlətlər üçün cəlbedici presedent yaradır.

Nəticədə beynəlxalq sistem elə bir mərhələyə daxil olur ki, anneksiya artıq tabu deyil - bu, sadəcə zaman, resurs və diplomatik təsir məsələsinə çevrilir. Bu yeni reallıqda yerli xalqların öz müqəddəratını təyin etmə hüququ "əlavə parametrə" çevrilir - yalnız "stabil idarəetməyə" mane olmadığı qədər nəzərə alınır.

Tərsinə dekolonizasiya: xalqların azadlığından gücün institusionallaşmasına doğru

Qərbi Sahara məsələsindəki ən ciddi və dağıdıcı nəticə onun simvolik məzmunundadır. Dünya müharibələrinin və kolonial zorakılığın fəsadlarına cavab olaraq yaranmış BMT üçün dekolonizasiya həm mənəvi, həm də hüquqi imperativ idi. Onillərlə qəbul edilmiş sənədlər, missiyalar və konvensiyalar bu prinsipin üzərində qurulmuşdu.

Mərakeşin muxtariyyət planının dəstəklənməsi həmin prinsipin çevrilməsi deməkdir. İndi artıq "xalqın dövlət qurmaq hüququ" yox, "dövlətin effektiv idarə etdiyi ərazini saxlamaq hüququ" legitim sayılır. Bu, sadəcə yanaşma dəyişikliyi deyil - XX əsrin ikinci yarısında formalaşmış beynəlxalq nizamın fəlsəfəsindən imtina deməkdir.

Qərbi Sahara bu mənada regional problem deyil, sistem böhranının simvoludur - beynəlxalq institutların arbitrdən çox "gücün qeydiyyatçısına" çevrildiyi böhranın.

Universalizmin eroziyası: niyə Qərbi Sahara ümumi hüquq ideyasını dağıdır

Qərbi Sahara məsələsinin açdığı ən dərin problem konkret BMT qərarının özü deyil, onun normallaşdırdığı modeldir. 1945-dən sonrakı beynəlxalq hüquq universalizm prinsipi üzərində qurulmuşdu: qaydalar hamı üçün eyni idi - coğrafiya, güc və status fərqinə baxmadan. Dekolonizasiya, anneksiyanın qadağanı və xalqların öz müqəddəratını təyin etmə hüququ siyasi seçim deyil, hüquqi aksiomalar sayılırdı.

Mərakeş planının dəstəklənməsi isə "seçməli universalizm" dövrünü açır - hüquq kontekstdən asılı olaraq tətbiq edilir. Qərbi Sahara o məkandır ki, burada başqa yerlərdə "qadağan olunan" davranışa icazə verilir. Və bu, beynəlxalq qaydaların ən təhlükəli deformasiyasıdır: qaydalar artıq norma yox, güc balansına uyğun "tövsiyə" rolunu oynayır.

BMT onillərlə münaqişəni "askıda" saxlayırdı, çünki anlayırdı: Səhrəvi xalqının iradəsi olmadan verilən istənilən qərar dekolonizasiyanın məntiqini dağıdar. İndi bu baryer aradan qalxıb. Bu o deməkdir ki, artıq xalqın razılığı gözlənilmir - əgər dövlət kontrolu, təhlükəsizliyi və idarəetməni təmin edirsə, kifayətdir.

Beləcə, beynəlxalq sistemdə yeni iyerarxiya formalaşır: dövlətlər yenə əsas subyektə, xalqlar isə ikinci plana çevrilir. Bu, İkinci dünya müharibəsindən sonra rəsmən rədd edilmiş doktrinanın "pragmatizm" və "reallıq siyasəti" adı altında qayıdışıdır.

Qərbi Sahara - gələcək münaqişələrin aynası kimi

Qərbi Saharanı təcrid olunmuş hadisə, yaxud istisna hal kimi görmək böyük səhv olardı. Əksinə, bu münaqişə artıq indi bir çox paytaxtlarda - ərazi problemi yaşayan dövlətlərin analitik mərkəzlərində - dərindən öyrənilən "model"ə çevrilib. Söhbət birbaşa təqliddən yox, düşüncə tərzinin mənimsənilməsindən gedir.

Bu məntiq sadə, eyni zamanda soyuqqanlı dərəcədə cinsdir:
uzunmüddətli nəzarət + demoqrafik transformasiya + infrastruktur sərmayəsi + beynəlxalq institutların effektiv reaksiyasızlığı = gec-tez tanınan suverenlik. Başqa sözlə, artıq dövlətin legitimliyi idarə olunanların razılığına deyil, müşahidəçilərin yorğunluğuna əsaslanır.

Qərbi Sahara göstərdi ki, beynəlxalq ictimaiyyət anneksiyanı müəyyən "müddət keçdikdən sonra" qəbul etməyə hazırdır - yetər ki, münaqişə kəskinlikdən düşsün və alternativ variantlar "riskli" görünsün. Bu isə beynəlxalq hüququn "boz zonasında" qalmış bütün ərazilər üçün son dərəcə təhlükəli siqnaldır: bu, "gözləmə", "dondurma" və "faktın normallaşması" strategiyasını təşviq edir.

Beləliklə, Qərbi Sahara artıq sürətli hərbi qələbələrin deyil, institut səviyyəsində normativ eroziyanın dərsliyinə çevrilir - yəni, hüququn tədricən aşınması hesabına legitimlik qazanmaq strategiyasına.

Səhrəvilər - münaqişədən silinmiş subyekt

Yeni konfiqurasiyada diqqətçəkən məqam odur ki, münaqişənin əsas subyekti - səhrəvilər - faktiki şəkildə gündəmdən çıxarılıb. Onlar onilliklər boyu BMT diskursunun mərkəzində idilər, amma 2025-ci il rezolyusiyasında demək olar ki, fon roluna endirildilər. Onların öz müqəddəratını təyin etmə hüququ formal olaraq rədd edilmir, lakin "muxtariyyət" ifadələrinin içində əriyib gedir - elə bir muxtariyyət ki, real seçim imkanı nəzərdə tutmur.

Bu, prinsipial dönüş nöqtəsidir. Beynəlxalq hüquq tarixən muxtariyyəti kompromis forması kimi qəbul edib, amma yalnız o halda ki, bu razılaşdırılmış qərarın nəticəsi olsun. Qərbi Saharada isə muxtariyyət xalqın seçim hüququnun əvəzedicisinə çevrilir. Beləcə, səhrəvilərin subyektivliyi formal və səssiz şəkildə, heç bir bəyanat olmadan prosedurla ləğv edilir.

Faktiki olaraq beynəlxalq ictimaiyyət indi etiraf edir ki, yerli əhalinin maraqları "sabitlik" naminə qurban verilə bilər - əgər bu maraqlar uzunmüddətli, mürəkkəb və geosiyasi mənzərəyə uyğun gəlmirsə. Bu, insan haqlarının universallıq prinsipindən "siyasi bazarlıq" predmetinə çevrildiyi təhlükəli sürüşmədir.

İnstitusional yorğunluq - siyasətin yeni faktoru

Burada nəzərdən qaçırılmamalı başqa bir amil var: institusional yorğunluq. Qərbi Sahara onillərlə BMT gündəmində qaldı, amma nəticə vermədi. Referendum keçirməli olan missiya sonda simvolik bir fiasko nümunəsinə çevrildi. Belə şəraitdə "mövzunu bağlamaq" cazibəsi yaranır - istənilən yolla, istənilən qiymətə.

Təhlükəsizlik Şurasının qərarı da məhz bu ruhu əks etdirir: mürəkkəblikdən bezginlik, status-kvonu rəsmiləşdirib "yoluna davam etmək" arzusu. Amma bu yanaşmanın nəticəsi sistem xarakterlidir: indi zaman hüququn deyil, gücün xeyrinə işləyir. Münaqişə nə qədər uzun çəkirsə, beynəlxalq institutların prinsipləri yox, nəticəni - yəni gücü tanıma ehtimalı bir o qədər artır.

Beləcə, uzunmüddətli münaqişələr artıq problem yox, strategiyaya çevrilir. Əgər əvvəllər "dondurulmuş münaqişə" arzuolunmaz vəziyyət sayılırdısa, indi o, legitimlik qazanmaq üçün hesablanmış vasitəyə dönür.

İllüziyaların sonu: Qərbi Saharadan sonrakı beynəlxalq hüquq

Qərbi Sahara ilə bağlı qərar beynəlxalq hüququn "güc siyasətindən müstəqil" olduğu illüziyasına son qoyur. Hüquq itmir, amma çevrilir - dominant oyunçuların maraqlarına uyğunlaşan çevik alətə.

İndi dünya elə mərhələyə qədəm qoyur ki, anneksiya üçün artıq bəraət lazım deyil - zaman, resurs və diplomatik pərdə kifayətdir. Bu yeni reallıqda BMT arbitraj funksiyasını itirir və sadəcə "güc və demoqrafik təzyiq nəticələrinin qeydiyyat meydanına" çevrilir.

Qərbi Sahara - münaqişənin sonu deyil. O, yeni normanın başlanğıcıdır.

Nəticələr və strateji tövsiyələr

Qərbi Sahara üzrə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarı lokal kompromis yox, sistem dəyişikliyi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu qərar anneksiyanı "idarəetmə bacarığı" vasitəsilə legitimləşdirir, öz müqəddəratını təyin etmə prinsipini sarsıdır və başqa regionlar üçün təkrarlana bilən presedent yaradır. Beynəlxalq institutlar artıq "hüquq naminə sabitliyi" yox, "sabitlik naminə hüququ" seçir - yəni gücün uzunmüddətli strategiyalarına yol açır.

Strateji baxımdan bu, bir neçə nəticəyə gətirir:
- beynəlxalq hüquq artıq zəifləri qoruma zəmanəti deyil;
- uzunmüddətli münaqişələr güclülərin xeyrinə işləyir;
- dekolonizasiya prosesi xalqların azadlığı ilə deyil, "nəzarətin institusionallaşması" ilə başa çatır.

Dövlətlər və analitik mərkəzlər üçün bu, bütün münaqişə idarəetmə arxitekturasının yenidən dəyərləndirilməsini tələb edir. Dövlətsiz xalqlar üçün isə - zamanın artıq onların tərəfdaşı olmadığını qəbul etmə zərurətidir. BMT üçün isə bu, acı, amma qaçılmaz dərsdir: hər belə rezolyusiya təşkilatın legitimlik məkanını bir az da daraldır.

Qərbi Sahara - son həlqə deyil. O, yeni zəncirin ilk bəndidir.