Fransada etirazlar Makron hakimiyyəti üçün hansı siyasi nəticələr doğura bilər?-ÖZƏL
Fransanın baş naziri Sebastyan Lekornu iğtişaşlardan zərər çəkən ərazilərdə komendant saatı tətbiq edib. Prezident Emmanuel Makron hadisələrə görə məsul şəxslərin cəzalandırılacağını vəd edib. Ölkə üzrə etirazlarda təxminən 500 min insan iştirak edib. Nümayişlər tələbə və müəllimlərin etirazları ilə başlayaraq həmkarlar ittifaqları və solçu qrupları da əhatə edib. Fransadakı hadisələr İtaliya, Portuqaliya və Albaniya kimi ölkələrdəki etirazlara da təsir göstərir.
Fransada etirazların kütləviləşməsinin əsas səbəbləri nədir? Bu hadisələr Makron hakimiyyətinə və digər Avropa ölkələrindəki etirazlara necə təsir göstərə bilər?
Mövzu ilə bağlı politoloq Tural İsmayılov Olaylar.az-a açıqlama verib:
" Fransada etirazların kütləviləşməsi Makron hakimiyyətinin illərdir yığılıb qalan sosial problemləri həll etməkdə aciz qaldığını göstərən ciddi siyasi siqnaldır. Hadisələrin tələbə və müəllimlərin narazılığı ilə başlayaraq həmkarlar ittifaqlarını, solçu siyasi qrupları və müxtəlif sosial təbəqələri əhatə etməsi Fransada narazılığın konkret bir qərardan qaynaqlanmadığını, daha dərin idarəçilik böhranının təzahürü olduğunu göstərir. Təhsil müəssisələrində müəllim çatışmazlığı, siniflərin həddindən artıq yüklənməsi, məktəblərin maddi-texniki vəziyyəti və gənclərin gələcəyə inamsızlığı bu narazılığın ilkin səbəbləri sırasındadır. Artan yaşayış xərcləri, yanacağın bahalaşması, sosial xidmətlərə ayrılan vəsaitlərin azaldılması ilə bağlı mübahisələr isə etirazların daha geniş kütlələrə yayılmasına zəmin yaradıb.
Fransanın əsas problemi dövlətin iqtisadi və sosial siyasəti ilə cəmiyyətin gündəlik ehtiyacları arasında yaranmış uçurumdur. Paris uzun illər Avropa miqyasında demokratiya, sosial ədalət və vətəndaş hüquqları haqqında iddialı mövqedən çıxış etsə də, ölkə daxilində milyonlarla insanın narazılığının bu səviyyəyə çatması həmin siyasi iddiaların real idarəçilik nəticələri ilə nə dərəcədə uzlaşdığını sual altına alır. Dövlət büdcəsinin məhdudlaşdırılması, qənaət tədbirləri və ictimai xidmətlərin maliyyələşdirilməsi ətrafında yaranan ziddiyyətlər hakimiyyətin iqtisadi hesablamaları ilə cəmiyyətin sosial gözləntiləri arasında ciddi fərqlərin olduğunu üzə çıxarır. İnsanlar hökumətdən yalnız iqtisadi göstəricilərin yaxşılaşdırılmasını deyil, həyat şəraitində hiss olunan dəyişiklikləri gözləyirlər.
Makron hakimiyyətinin qarşılaşdığı digər ciddi problem siyasi etimadın zəifləməsidir. Fransada küçə etirazları yeni hadisə deyil. Sarı jiletlilər hərəkatı da göstərmişdi ki, iqtisadi narazılıq vaxtında dinlənilmədikdə daha geniş siyasi etiraz formasına çevrilə bilər. İndiki proseslərdə tələbələrin, müəllimlərin, həmkarlar ittifaqlarının və müxtəlif siyasi qüvvələrin eyni etiraz dalğasında birləşməsi hakimiyyət üçün vəziyyəti daha mürəkkəb edir. Çünki narazılıq ayrı-ayrı qrupların tələbləri çərçivəsindən çıxaraq dövlətin ümumi siyasətinə yönəlir. Belə şəraitdə bir neçə güzəşt və ya ayrı-ayrı vədlərlə böhranı aradan qaldırmaq çətinləşir.
İğtişaşların baş verdiyi ərazilərdə komendant saatının tətbiqi və zorakılıq törədən şəxslərin cəzalandırılacağına dair bəyanatlar dövlətin təhlükəsizliyi təmin etmək öhdəliyi baxımından başadüşüləndir. İctimai binaların dağıdılması, mağazaların talan edilməsi və polisə qarşı zorakılıq heç bir siyasi məqsədlə bəraət qazandırıla bilməz. Bununla belə, hakimiyyətin böhrana yalnız təhlükəsizlik prizmasından yanaşması ciddi siyasi səhv olardı. Küçədə zorakılıq törədən şəxslərlə öz sosial və iqtisadi problemlərini dinc şəkildə ifadə edən vətəndaşları eyni müstəvidə təqdim etmək narazılığın daha da dərinləşməsinə səbəb ola bilər. Dövlət asayişi bərpa etməklə yanaşı, etirazların yaranmasına gətirib çıxaran səbəbləri də aradan qaldırmalıdır.
Bu hadisələrin Makronun siyasi irsinə təsiri də əhəmiyyətlidir. Hakimiyyətin əsas sınağı etirazçıların sayını azaltmaq deyil, cəmiyyətdə idarəetməyə olan inamı bərpa etməkdir. Əgər hökumət təhsil, sosial müdafiə, yaşayış xərcləri və dövlət xidmətləri ilə bağlı real addımlar atmasa, etirazlar Fransanın qarşıdakı prezident seçkilərinin əsas siyasi mövzularından birinə çevrilə bilər. Mövcud vəziyyət hakimiyyətə alternativ axtaran sağ və sol müxalifət qüvvələrinin mövqelərini gücləndirmək üçün əlverişli şərait yaradır. Bununla belə, etirazların avtomatik olaraq konkret bir siyasi qüvvənin qələbəsi ilə nəticələnəcəyini söyləmək düzgün olmazdı. Küçə narazılığını seçki dəstəyinə çevirmək təşkilatlanma, inandırıcı proqram və cəmiyyətə təqdim edilən alternativdən asılıdır.
Fransadakı proseslərin digər Avropa ölkələrinə təsiri də diqqətəlayiqdir. İtaliya, Portuqaliya və Albaniyada müxtəlif səbəblərlə baş verən etirazların eyni dövrə təsadüf etməsi Avropada sosial narazılığın ortaq zəminini göstərir. Gənclərin gələcəklə bağlı narahatlığı, yaşayış xərcləri, mənzil əlçatanlığı, təhsil və ictimai xidmətlərin keyfiyyəti müxtəlif ölkələrdə fərqli formalarda üzə çıxsa da, onların arxasında vətəndaşların hakimiyyətlərdən daha konkret nəticələr gözləməsi dayanır. Fransada baş verənlər digər ölkələrdəki etiraz iştirakçılarına motivasiya verə, həmkarlar ittifaqları və tələbə təşkilatları arasında əlaqələri gücləndirə bilər. Lakin hər ölkədəki siyasi vəziyyətin özünəməxsusluğu nəzərə alınmalıdır; Fransadakı hadisələrin bütün Avropada eyni nəticəni doğuracağını düşünmək əsassız olardı.
Makronun rəhbərlik etdiyi Fransa özünü Avropanın aparıcı siyasi mərkəzlərindən biri kimi təqdim edir. Ancaq ölkə daxilində sosial gərginliyin genişlənməsi, ictimai asayişin bərpası üçün sərt tədbirlərə ehtiyac yaranması və hökumətin cəmiyyətlə dialoq qurmaqda çətinlik çəkməsi bu iddianın arxasında duran idarəçilik modelinin zəif tərəflərini üzə çıxarır. Başqa dövlətlərə demokratiya və siyasi məsuliyyət barədə dərs verməyə çalışan Paris ilk növbədə öz vətəndaşlarının narazılığına necə cavab verdiyini göstərməlidir. Fransanın beynəlxalq nüfuzu təkcə diplomatik bəyanatlarla deyil, daxildə sabitliyi, sosial ədaləti və siyasi etimadı təmin etmək qabiliyyəti ilə ölçülür.
Beləliklə, Fransadakı etirazlar Makron hakimiyyəti üçün sadəcə küçə qarşıdurması deyil, idarəçilik modelinə verilən ciddi siyasi qiymətdir. Komendant saatı və hüquqi tədbirlər qısamüddətli sabitlik yarada bilər, lakin sosial problemlər həll edilmədikcə narazılığın yenidən alovlanması ehtimalı qalır. Fransa hökuməti qarşıdakı dövrdə ya cəmiyyətin tələblərinə cavab verən real islahatlarla siyasi etimadı bərpa etməli, ya da getdikcə dərinləşən narazılığın ölkənin daxili siyasi balansına təsiri ilə üzləşməlidir. Bu mənada baş verənlər yalnız Fransanın deyil, Avropada hakimiyyətlərin sosial məsuliyyəti və siyasi legitimliyi ilə bağlı daha geniş müzakirələrin də göstəricisidir".
Zeynəb Mustafazadə