YAPONİYA SANDIQLARI: ZAMAN, YADDAŞ VƏ SƏNƏTİN QORUNAN İZLƏRİ

İsgəndər Sərdarlı
Araşdırmaçı tətbiqi sənət ustası

Müəllifdən...

"Dünya Sandıqları" silsiləsində məqsəd dünyanın müxtəlif mədəniyyətlərinə aid sandıqları yalnız tarixi əşya kimi təqdim etmək deyil. Hər bir nümunəyə onun materialı, texnikası, bədii dili və tarixi konteksti ilə yanaşı, daşıdığı hekayə və mədəni məna baxımından yanaşmağa çalışırıq.

Çünki sandıq bəzən yalnız içərisində qorunan əşya haqqında deyil, onu yaradan, istifadə edən və əsrlər sonra qoruyub saxlayan insanlar haqqında da danışır.

Yaponiya nümunələri bu baxımdan xüsusilə maraqlıdır.

Burada sandığın səthində lak texnikasının incəlikləri ilə yanaşı dini inanclar, poetik təsəvvürlər, sənətkarların adları və zamanın özünün buraxdığı izlər də yaşayır.

Bu yazıda dörd nümunənin izi ilə bir sualın cavabını axtaracağıq:

Sandıq nəyi qoruyur - yalnız içindəki əşyanı, yoxsa həmin əşyanın ətrafında yaranmış mədəni yaddaşı da?

VIII əsrdən başlayan yaddaş

Yaponiyada karabitsu kimi tanınan sandıqların tarixi ən azı Nara dövrünə qədər gedib çıxır. Şōsōin xəzinəsində bu tip sandıqların çoxsaylı nümunələri qorunur. Rəsmi Şōsōin araşdırmasına görə, burada 206 karabitsu qeydiyyatdadır; onların 168-i Nara və Heian dövrlərinə aid qədim nümunələrdir və ən qədimləri VIII əsrə gedib çıxır. Sandıqların üzərindəki yazılar da onların içərisində saxlanılmış əşyalar və sonrakı istifadə tarixləri haqqında məlumat verir. [1]

Bu faktın özü artıq diqqətəlayiqdir.

Vaxtilə başqa qiymətli əşyaları qoruyan sandıqlar bu gün özləri qorunan xəzinəyə çevriliblər.

Beləliklə, sandığın funksiyası zamanla dəyişib:

əvvəl o, əşyanı qoruyurdu;
sonra özü mədəni irs kimi qorunmağa başladı.

Bu, Yapon sandıqlarının tarixini anlamaq üçün başlanğıc nöqtəsidir.

Müqəddəs söz üçün yaradılan sandıq

XII əsr - sutra sandığı

Dövr: gec Heian dövrü
Yaranma tarixi: XII əsr
Materialı: dəri üzərində lak
Texnikası: maki-e və digər lak işləmələri
Ölçüləri: 31,8 × 17,6 × 12,1 sm
Statusu: Milli Xəzinə
Hazırda saxlanıldığı yer: Nara National Museum [2]

Bu sandığın əsas funksiyası buddist sutralarını qorumaq idi. Lakin onu maraqlı edən yalnız içərisində saxlanılan müqəddəs mətn deyil. Sandığın xarici görünüşü də həmin mənəvi dünyanı davam etdirir.

Səthdə lotus budaqları və onların arasında uçan kəpənəklər təsvir olunub. Qızıl və digər materiallarla işlənmiş maki-e dekorasiyası sandığın səthinə zəngin, lakin zərif görünüş verir. Yaponiya Milli Mədəni İrs e-Museum bu təsvirləri Saf Torpaqla bağlı simvolik dünya ilə əlaqələndirir. [2]

Beləliklə, burada iç və çöl bir-birini tamamlayır.

İçəridə müqəddəs söz, səthdə onun mənəvi dünyası.

Bu, tətbiqi sənətin mühüm xüsusiyyətlərindən birini göstərir: əşyanın funksiyası onun bədii görünüşündən ayrı deyil.

Sandıq müqəddəs mətni qorumaq üçün hazırlanıb. Lakin sənətkar onun səthində həmin mətnin aid olduğu dünyanı da görünən edib.

Bu baxımdan XII əsr sutra sandığı həm dini mədəniyyətin, həm də Heian dövrü lak sənətinin qiymətli nümunəsidir.

Sandığın üzərində qorunan insan hekayəsi

1357-ci il - Suminoe karabitsu

Dövr: Nanbokuchō dövrü
Yaranma tarixi: 1357-ci il
Materialı: laklanmış ağac
Texnikaları: makie, gümüş hyōmon, kirikane, sədəf işləmələri
Ölçüləri: 53 × 74,2 × 74,2 sm
Hazırda saxlanıldığı yer: Tokyo National Museum
Statusu: Important Cultural Property - Mühüm Mədəni Əmlak [3]

Bu nümunənin ən mühüm xüsusiyyəti onun tarixinin sandığın öz üzərində qorunmasıdır.

Sandığın üzərindəki gümüş yazı bildirir ki, 1357-ci ildə Geia adlı buddist rahib beş cild əlyazma sutranı bu karabitsunun içərisinə qoyaraq onu Sumiyoshi məbədinə bağışlayıb. Sandığın alt hissəsində isə onun hazırlanmasında iştirak etmiş sənətkarların adları qeyd olunub. [3]

Beləliklə, bir sənət əsərində eyni anda bir neçə insanın izi görünür:

əmanəti bağışlayan insan,
onu qəbul edən məbəd,
qorunan müqəddəs mətn
və sandığı yaradan ustalar.

Bu fakt əsərin sənət tarixindəki əhəmiyyətini artırır. Çünki burada yalnız hazır məhsulu deyil, onun arxasındakı sənətkar əməyini də müəyyən dərəcədə izləmək mümkündür.

Sandığın bədii dili də ayrıca diqqət çəkir.

Qara lak səthində Suminoe sahilinin poetik mənzərəsi - şam ağacları, quşlar, günəş və ay, bulud və duman təsvirləri işlənib. Bu kompozisiya yapon waka poeziyasında Sumiyoshi mənzərələrinin təsviri ilə əlaqələndirilir. [3]

Beləliklə, bu sandıqda dini əmanət ilə poetik yaddaş bir araya gəlir.

Sutra içəridədir.
Poeziyanın yaratdığı mənzərə isə səthdədir.

Sandıq həm müqəddəs mətni, həm donorun niyyətini, həm məbədin tarixini, həm də sənətkarların izini gələcəyə daşıyır.

Bu mənada 1357-ci il karabitsusu sadəcə saxlama qabı deyil, insan münasibətlərinin və sənətkar əməyinin maddi sənədidir.

Zamanın öz izini qoyduğu sandıq

1422-ci il - Negoro laklı karabitsu

Dövr: Muromaçi dövrü
Yaranma tarixi: 1422-ci il
Materialı: ağac, qara və qırmızı lak, qızılı bürünc detallar
Texnikası: Negoro lakı
Ölçüləri: 33 × 40 × 56,2 sm
Hazırda saxlanıldığı yer: The Metropolitan Museum of Art, Nyu-York [4]

Bu sandıqda zamanın izi xüsusilə aydın görünür.

Negoro texnikasında qara lak qatlarının üzərinə qırmızı lak çəkilir. Uzunmüddətli istifadə nəticəsində üst qırmızı qat müəyyən yerlərdə aşınır və altdakı qara təbəqə üzə çıxır. Metropoliten Muzeyi bu səthi dəyişiklikləri əsərin tarixini və keçicilik xüsusiyyətini ifadə edən mühüm cəhət kimi qiymətləndirir. [4]

Beləliklə, əsərin bu gün gördüyümüz görünüşü yalnız sənətkarın ilkin işinin nəticəsi deyil.

Burada zaman da "işləyib".

İnsan əllərinin toxunuşu, istifadə və əsrlərin keçməsi sandığın səthini dəyişdirib. Bu dəyişiklik isə əsərin qüsuru kimi deyil, onun tarixinin bir hissəsi kimi qəbul olunur.

Burada tətbiqi sənət əsərinin maraqlı bir xüsusiyyəti ortaya çıxır:

sənətkar ilkin formanı yaradır, zaman isə onun tarixini görünən edir.

VIII əsrə aid Şōsōin sandıqlarında qədim əşyanın özü mədəni irsə çevrilirdi.

XII əsr sutra sandığında müqəddəs söz qorunurdu.

1357-ci il karabitsusunda donorun, məbədin və sənətkarların izləri birləşirdi.

1422-ci il nümunəsində isə zamanın özü sandığın səthində görünür.

Bu baxımdan onun ən maraqlı "yazısı" hər hansı mətn deyil.

Onun yazısı aşınmış lakın özüdür.

Dörd sandığın danışdığı Yaponiya

Bu dörd nümunəni bir arada nəzərdən keçirəndə onların hər birinin fərqli bir yaddaş qatını qoruduğu görünür.

VIII əsrdən gələn karabitsular bizə əşyanın özünün necə mədəni irsə çevrildiyini göstərir.

XII əsrin sutra sandığı insanın müqəddəs hesab etdiyi sözü qorumaq istəyini və bu inancın sənətə necə çevrildiyini nümayiş etdirir.

1357-ci il karabitsusu insan münasibətlərini, donorun niyyətini, məbədin rolunu və sənətkarların əməyini eyni obyekt üzərində birləşdirir.

1422-ci il karabitsusu isə zamanın sənət əsərinin səthinə yazdığı tarixi göstərir.

Beləliklə, qarşımızda yalnız dörd sandıq dayanmır.

Qorunan əşya.
Qorunan söz.
Qorunan insan izi.
Qorunan zaman.

Bunların hər biri Yapon mədəniyyətində sandığın sadəcə məişət əşyası olmadığını göstərir.

Lakin burada başqa bir mühüm nəticə də ortaya çıxır.

Sandıqların içərisində nə saxlanıldığını öyrənmək bizi onların ilkin funksiyasına aparır.

Onların səthini, materialını, texnikasını, yazılarını və təsvirlərini araşdırmaq isə bizi yaradan insanların dünyasına aparır.

Bu baxımdan tətbiqi sənət əsəri ikiqat yaddaş daşıyır:

o, həm qoruduğu şeyi, həm də özünü qoruyur.

Bəzən isə üçüncü bir yaddaş qatını da özündə saxlayır - zamanın onun üzərində buraxdığı izi.

Qapalı sandıq, açıq tarix

Sandığın mahiyyəti qapalı olmaqdır. O, içərisindəki dəyəri qorumaq üçün yaradılır.

Amma tarix onu dəyişdirir.

Əvvəlcə sandıq başqa bir əşyanın mühafizəçisi olur. Sonra həmin əşya itə, dəyişə və ya öz ilkin kontekstindən ayrıla bilər. Sandıq isə qalır və tədricən özü araşdırma obyektinə çevrilir.

Yapon nümunələri bunu xüsusilə aydın göstərir.

Onların materialında qədim texnologiyalar, dekorasiyasında dini və poetik təsəvvürlər, yazılarında insan münasibətləri, səthində isə zamanın izi qorunub.

Buna görə sandığı oxumaq yalnız onun qapağını açmaq demək deyil.

Bəzən sandığın ən qiymətli məlumatı qapağın üstündədir.

Bir yazı donorun adını bildirə bilər.

Bir ornament dini təsəvvürü xatırlada bilər.

Bir texnika müəyyən dövrün sənət tarixini aça bilər.

Aşınmış lak isə əsərin keçdiyi əsrləri görünən edə bilər.

Bu baxımdan "Dünya Sandıqları" silsiləsində Yapon nümunələri bizə daha geniş bir nəticə çıxarmağa imkan verir:

Sandıq əşyanı qorumaq üçün yaranır, lakin zaman keçdikcə özü yaddaşa çevrilir.

Bəlkə də tətbiqi sənətin ən maraqlı tərəflərindən biri budur.

İnsan öz əmanətini gələcəyə çatdırmaq istəyir.

Sənətkar həmin əmanət üçün forma yaradır.

Mədəniyyət həmin formaya məna verir.

Zaman isə bütün bunları tarixi yaddaşa çevirir.

Və əsrlər sonra biz artıq yalnız sandığın içində nə olduğunu deyil, onun bizə nə danışdığını soruşuruq.

Bəlkə də gələcəyə verilən ən mühüm mesaj elə budur:

Bir sandığın içərisində nə saxladığımız qədər, onun səthinə hansı hekayəni həkk etdiyimiz də vacibdir.

Çünki bir gün həmin sandığı açan insanlar bəlkə də içərisində nə olduğunu bilməyəcəklər.

Amma onun səthinə baxaraq bizim nəyi qiymətli hesab etdiyimizi anlaya biləcəklər.

Mənbələr

[1] Imperial Household Agency, Shōsōin Repository. Compilation of Inscriptions on Shosoin Kara-bitsu Chests, Part I: Ko-ki (Ancient Chests). Takehiko Iida, Yu Sasada. Shōsōin Research Bulletin.

[2] National Institutes for Cultural Heritage, Japan, e-Museum. Sutra Box with Lotus Scrolls. Heian period, 12th century. Nara National Museum. National Treasure.

[3] National Institutes for Cultural Heritage, Japan, e-Museum. Six-legged Chinese-style chest with the motif of Suminoe in mother-of-pearl inlay. Nanbokuchō period, Shōhei 12 (1357). Tokyo National Museum. Important Cultural Property.

[4] The Metropolitan Museum of Art. Storage Case (Karabitsu). Japan, 1422, Muromachi period. Wood with layers of black and red lacquer (Negoro ware); gilt-bronze fittings.