CİNAYƏT İŞLƏRİNDƏ FORMAL VƏKİLLİK VƏ FƏSADLARI- ÖZƏL
Formal vəkillik halları, xüsusilə dövlət hesabına göstərilən hüquqi yardım zamanı vətəndaşın maraqlarını müdafiə etməmək, müştəri ilə görüşmədən sənədlərə imza atmaq kimi nöqsanlar bir başa intizam işinin açılmasına səbəb olur. Bu növ pozuntulara yol verən vəkillər barəsində Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyası üzvlüyündən xaric edilmə, fəaliyyətin müəyyən müddətə dayandırılması kimi qərarlar qəbul edilə bilir.
Vəkillərin Davranış Qaydaları haqqında ƏSASNAMƏ-yə əsasən, vəkil ona həvalə olunmuş tapşırığı vicdanla və peşəkarlıqla yerinə yetirməlidir. Vəkilin prosesdə yalnız "bəzək" və ya formal xarakterli iştirakı, onun müstəqilliyini itirməsi və ya ittiham tərəfinin diqtəsilə hərəkət etməsi bu əsasnamənin kobud şəkildə pozulması deməkdir.
Kollegiya rəhbərliyi tərəfindən büro rəhbərlərinin iştirakı ilə keçirilən xüsusi iclaslarda formal vəkillik neqativ bir hal kimi mütəmadi pislənilir. Bu sahədə şəffaflığı təmin etmək üçün "Elektron vəkil orderi" sisteminin tətbiqi genişləndirilmişdir. Bu sistem təyinatların avtomatlaşdırılmasına və formal olaraq eyni vəkillərin davamlı olaraq eyni müstəntiqlərin işlərinə cəlb edilməsinin (növbətlilik prinsipinin pozulmasının) qarşısını almağa xidmət edir.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 61-ci maddəsi hər bir şəxsin yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququnu təsbit edir. Vəkillərin davranış qaydaları haqqında Əsasnamə bu konstitusion hüququn icrası məqsədilə qəbul edilmişdir. Vəkilin prosesdə formal iştirakı (müştəri ilə görüşməməsi, iş materialları ilə tanış olmaması, sadəcə təhqiqat/istintaq sənədlərinə imza atması) vətəndaşın keyfiyyətli hüquqi yardım hüququnu birbaşa məhdudlaşdırır.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 61-ci maddəsi hər bir şəxsin yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququnu təsbit edir. Vəkillərin davranış qaydaları haqqında Əsasnamə bu konstitusion hüququn icrası məqsədilə qəbul edilmişdir. Vəkilin prosesdə formal iştirakı (müştəri ilə görüşməməsi, iş materialları ilə tanış olmaması, sadəcə təhqiqat/istintaq sənədlərinə imza atması) vətəndaşın keyfiyyətli hüquqi yardım hüququnu birbaşa məhdudlaşdırır.
Formal vəkillik fəaliyyəti Əsasnamədə təsbit olunmuş növbəti fundamental prinsiplərin birbaşa pozulması deməkdir:
Vicdanlılıq və Peşəkarlıq Prinsipləri: Əsasnaməyə görə, vəkil öz peşə borcunu dürüstlük, ləyaqət və vicdanla yerinə yetirməyə borcludur. Formal vəkillik isə müvəkkilin hüquqlarının real qorunmasını deyil, prosesin mexaniki şəkildə tamamlanmasını hədəfləyən qeyri-peşəkar və qanunsuz yanaşmadır.
Müstəqillik Prinsipi: Vəkil peşə fəaliyyətini həyata keçirərkən hər hansı dövlət orqanından (məsələn, müstəntiqdən, hakimdən) asılı olmamalıdır. Formal vəkillik zamanı vəkil faktiki olaraq ittiham tərəfinin və ya icraat aparan orqanın maraqlarına xidmət edərək öz müstəqilliyini itirir.
İctimai Etimad: Vəkilin qeyri-etik fəaliyyəti bütövlükdə vəkillik təsisatının nüfuzuna xələl gətirir və vətəndaşların ədalət mühakiməsinə olan etibarını sarsıdır.
Formal vəkillik fəaliyyəti hüquqi statusdan sui-istifadə halları kateqoriyasına aiddir. Əsasnamənin tələblərinə görə, vəkil müvəkkilinin qanuni mənafelərinə zidd olan hər hansı hərəkətdən və ya hərəkətsizlikdən çəkinməlidir. Hər bir vəkil daxil olduğu prosesdə yalnız hüquqi proseduru rəsmiləşdirmək üçün deyil, effektiv müdafiəni təmin etmək üçün iştirak etdiyini rəhbər tutmalıdır.
Cinayət işlərində formal vəkillik şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin müdafiə hüququnun səmərəli şəkildə deyil, yalnız sənəd üzərində, zahiri və formal prosedurları tamamlamaq naminə icra edilməsidir. Beynəlxalq və milli hüquqda bu fenomen ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun ən ağır pozuntularından biri hesab olunur.
Müdafiə hüququ demokratik cəmiyyətlərdə insan hüquqlarının qorunmasının təməl daşlarındandır. Lakin cinayət mühakimə icraatında müdafiənin mövcudluğu yalnız vəkilin fiziki iştirakı və ya imzasının olması ilə ölçülməməlidir. Təcrübədə "formal vəkillik" və ya "passiv müdafiə" kimi adlandırılan problem, vətəndaşların səmərəli hüquqi yardım almaq imkanını sıfıra endirir. Bu hal həm dövlətin tərəfdar çıxdığı beynəlxalq konvensiyaların, həm də daxili qanunvericiliyin fundamental prinsiplərinə ziddir.
Formal vəkillik - müdafiəçinin cinayət prosesi zamanı öz müvəkkilinin maraqlarını real, aktiv və peşəkar şəkildə qorumaması, sadəcə təhqiqat, istintaq və ya məhkəmə orqanlarının prosessual sənədlərini imzalamaqla kifayətlənməsidir. Bu vəziyyət daha çox dövlət hesabına təyin olunan (növbətçi) vəkillərin fəaliyyətində rast gəlinir.
Vəkilin müvəkkili ilə təkbətkə gizli görüşlər keçirməməsi və ya buna cəhd etməməsi.
İstintaq hərəkətləri zamanı heç bir vəsatət, etiraz və ya şikayət verməməsi.İş materialları ilə lazımi səviyyədə tanış olmaması.Şəxsin hüquqlarının pozulmasına (məsələn, işgəncə, təzyiq, qanunsuz saxlanılma) qarşı səssiz qalması.
Beynəlxalq hüquq instansiyaları "müdafiəçi ilə təmin olunma" hüququnu yalnız formal mövcudluq kimi deyil, səmərəli və praktiki (effective and practical) yardım kimi tanıyır.
İnsan Hüquqları üzrə Avropa Konvensiyası (İHAK) - Maddə 6 § 3 (c): Hər bir təqsirləndirilən şəxs özü seçdiyi və ya dövlət tərəfindən təyin edilmiş müdafiəçinin yardımından istifadə etmək hüququna malikdir. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi (İHAM) özünün presedent hüququnda (məsələn, Artico v. Italy, Kamastski v. Cyprus işləri) qeyd edir ki, Konvensiya illüziya xarakterli yox, praktiki və səmərəli hüquqları təmin edir. Təyin olunmuş vəkil aşkar şəkildə fəaliyyətsizlik nümayiş etdirirsə, dövlət orqanları müdaxilə etməli və onu başqa vəkillə əvəzləməlidir.
BMT-nin Vəkillərin Roluna Dair Əsas Prinsipləri (1990): Bu sənədin 14-cü bəndinə əsasən, vəkillər hər zaman öz müvəkkillərinin hüquqlarını qorumalı, ədalətin bərqərar olmasına vicdanla və azad şəkildə yardım etməlidirlər.
Azərbaycan Respublikasının daxili hüquq sistemi formal vəkilliyi qəti şəkildə rədd edir və keyfiyyətli hüquqi yardımı tələb edir:
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası (Maddə 61): Hər kəsin yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququ vardır. Dövlət qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda hüquqi yardımın pulsuz (dövlət hesabına) göstərilməsini təmin edir.
Cinayət-Prosessual Məcəlləsi (CPM): CPM-in müddəalarına görə, müdafiəçi müvəkkilinin vəziyyətini yüngülləşdirən bütün qanuni vasitə və üsullardan istifadə etməyə borcludur. Vəkilin passivliyi, müvəkkilin əleyhinə hərəkət etməsi birbaşa prosessual qanun pozuntusudur.
"Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında" Qanun və Vəkillərin Davranış Qaydaları: Qanunun 3-cü maddəsi vəkilliyin əsas vəzifəsi kimi yüksək keyfiyyətli hüquqi yardımın göstərilməsini təsbit edir. Vəkillərin Davranış Qaydaları haqqında Əsasnaməyə əsasən, vəkil öz peşə borcunu vicdanla, müstəqil və prinsipial şəkildə yerinə yetirməlidir.
Formal vəkillik həm fərd, həm də ədalət mühakiməsi sistemi üçün ciddi fəsadlar doğurur:
İstiqamət Təfərrüatlı Fəsadları
Müvəkkil üçün (Fərdi fəsadlar) Günahsız şəxsin qanunsuz məhkum edilməsi, əsassız ağır cəza alması və səmərəli müdafiə imkanından tamamilə məhrum olması.
Prosessual fəsadlar Formal vəkillə keçirilən istintaq hərəkətlərinin (məsələn, dindirilmə protokolları) gələcəkdə yuxarı instansiya məhkəmələri tərəfindən yolverilməz sübut kimi tanınması və hökmün ləğv edilməsi riski.
İntizam fəsadları Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyası formal vəkillik edən şəxslərə qarşı ciddi intizam tədbirləri görür. Belə hallar aşkarlandıqda vəkillərin fəaliyyətinə xitam verilə bilər və ya intizam töhməti tətbiq olunur.
İctimai etimadın itməsi Dövlət hesabına göstərilən hüquqi yardıma ayrılan büdcə vəsaitlərinin səmərəsiz xərclənməsi və vətəndaşların hüquq-mühafizə sisteminə olan inamının sarsılması.
Cinayət işlərində formal vəkillik hüququn aliliyi prinsipinə vurulan ən böyük zərbədir. Həm beynəlxalq konvensiyalar, həm də Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi formal müdafiəni qanunsuz hesab edir. Bu problemin tamamilə aradan qaldırılması üçün Vəkillər Kollegiyası tərəfindən dövlət hesabına göstərilən hüquqi yardım üzərində nəzarət mexanizmləri gücləndirilməli və vəkillərin intizam məsuliyyəti daim diqqətdə saxlanılmalıdır.
Rövşən Qasımov
Vəkil-hüquqşünas