Yay mövsümünün görünməyən riski: Günəş şüalarının zərərləri

Yay mövsümü ilin ən çox gözlənilən və ən fəal dövrlərindən biridir. Təbiətin canlandığı, havaların istiləşdiyi, günlərin uzandığı bu fəsildə insanların həyat tərzi də dəyişir. Məktəblərdə tətil başlayır, məzuniyyət mövsümü açılır, insanlar dənizkənarı ərazilərə, istirahət mərkəzlərinə və təbiət qoynuna üz tuturlar. Açıq havada keçirilən vaxtın artması, idman və müxtəlif əyləncə tədbirlərinin əsasən çöldə təşkil olunması yay fəslini digər mövsümlərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdəndir. Məhz buna görə də yay aylarında insan orqanizmi ətraf mühit amilləri ilə daha sıx təmasda olur.

Yay təkcə istirahət mövsümü deyil, eyni zamanda orqanizmin müxtəlif sınaqlarla üzləşdiyi bir dövrdür. Yüksək temperatur, havanın rütubəti, isti küləklər, susuzlaşma riski və günəş şüalarının intensivliyi bu mövsümün sağlamlığa təsir edən əsas amilləridir. Son illər dünyada müşahidə olunan iqlim dəyişiklikləri fonunda istilik dalğalarının daha uzunmüddətli və daha kəskin xarakter alması isə yay mövsümünün yaratdığı riskləri daha da artırıb. Bir çox ölkələrdə rekord temperatur göstəricilərinin qeydə alınması, günvurma və istilik vurması hallarında artım, eləcə də ultrabənövşəyi şüalanmanın güclənməsi bu mövzunun təkcə tibbi deyil, həm də ictimai sağlamlıq məsələsinə çevrildiyini göstərir.

Düşünürəm ki, yay deyildikdə ilk ağla gələn anlayışlardan biri də günəşdir. Günəş Yer üzündə həyatın əsas mənbəyi hesab olunur. Onun işığı və istiliyi olmadan canlı aləmin mövcudluğu mümkün deyil. İnsan orqanizmi üçün də günəş şüalarının mühüm faydaları var. Günəş D vitamininin sintezini təmin edir, sümük sisteminin möhkəmlənməsində iştirak edir, immun sisteminin fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir, insanın bioloji ritmini tənzimləyir və psixoloji vəziyyətə müsbət təsir göstərərək əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır. Məhz buna görə həkimlər günəşdən tamamilə uzaq durmağı deyil, ondan düzgün və ölçülü şəkildə faydalanmağı tövsiyə edirlər.

Lakin günəşin faydaları ilə yanaşı, görünməyən və əksər hallarda lazımi qədər diqqət yetirilməyən təhlükələri də mövcuddur. Xüsusilə yay aylarında ultrabənövşəyi şüaların intensivliyi artdığı üçün insan orqanizmi daha çox risk altında olur. Əksər insanlar günəşin zərərini yalnız dəri yanığı ilə əlaqələndirsələr də, mütəxəssislər bildirirlər ki, ultrabənövşəyi şüaların təsiri bununla məhdudlaşmır. Bu şüalar dərinin dərin qatlarına nüfuz edərək hüceyrələrdə dəyişikliklər yarada, erkən qocalmanı sürətləndirə və digər ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər.

Ən təhlükəli məqamlardan biri isə budur ki, günəş şüalarının yaratdığı zədələnmələrin əksəriyyəti dərhal hiss olunmur. Günəş altında uzun müddət qaldıqdan sonra yaranan qızartı və ya yanıq bir neçə gün ərzində keçə bilər. Lakin həmin müddətdə dəri hüceyrələrində baş verən dəyişikliklər illər sonra müxtəlif xəstəliklər şəklində üzə çıxa bilər. Buna görə də mütəxəssislər ultrabənövşəyi şüaların "görünməyən təhlükə" adlandırılmasının təsadüfi olmadığını bildirirlər.

Bəs günəş şüaları insan sağlamlığına hansı təsirləri göstərir? Hansı saatlarda günəş daha təhlükəlidir? Kimlər risk qrupuna daxildir və yay mövsümündə sağlamlığı qorumaq üçün hansı qaydalara əməl edilməlidir? 

Mövzu ilə bağlı tibb üzrə ekspert Rasif Bağırov Olaylar.az-a açıqlama verib :

" Birincisi, təkcə yay mövsümündə deyil, ümumiyyətlə ilin bütün fəsillərində insan həyatı üçün müəyyən risklər mövcuddur və insan onlardan qorunmalıdır. Eyni zamanda yay mövsümündə də bu qoruyucu tədbirlərə mütləq əməl etmək lazımdır.

Əsas məsələlərdən biri atmosferdən gələn ultrabənövşəyi (UV) şüaların insan orqanizminə təsirindən qorunmaqdır. İnsanlar günün hansı saatlarında Günəş altında olmağın təhlükəsiz, hansı saatlarında isə zərərli olduğunu dəqiq bilməlidirlər. Çünki bu qaydalara əməl edilmədikdə dəridə müxtəlif problemlər yarana bilər. Bunlara gün yanıqları, allergik reaksiyalar, piqment ləkələri və hətta dəri xərçəngi də daxildir. Belə fəsadların qarşısını almaq üçün müəyyən qaydalara riayət etmək vacibdir.

Ümumiyyətlə, səhər saat 11:00-a qədər Günəş altında olmaq təhlükəli hesab edilmir. Bu vaxt ərzində orqanizm Günəş şüalarından D vitamini və digər faydalı təsirləri ala bilir. Lakin saat 11:00-dan sonra Günəş zenit nöqtəsinə doğru yüksəlir və şüalar birbaşa insanın baş nahiyəsinə düşür. Təxminən saat 15:00-a qədər davam edən bu müddətdə Günəş altında gəzmək, işləmək və ya uzun müddət qalmaq düzgün deyil. Mən deyərdim ki, imkan daxilində bundan çəkinmək lazımdır. Çünki insan həmin an özünü yaxşı hiss etsə də, orqanizmin dözümlülük həddi var. Bu hədd keçildikdə isə müxtəlif sağlamlıq problemlərinin yaranma ehtimalı artır.

Bundan əlavə, yay mövsümündə gün ərzində kifayət qədər maye qəbul etmək vacibdir. İnsan gündə təxminən 2 litr və ya ondan artıq qazsız, təmiz su içməlidir. Bu, orqanizmin su balansını qorumağa kömək edir, hüceyrələrin normal fəaliyyətini təmin edir və bədənin müqavimət qabiliyyətini artırır.

Əgər insan məcburiyyət qarşısında Günəş altında qalmalıdırsa, çalışmalıdır ki, imkan olduqca kölgədə dursun və mütəmadi olaraq su qəbul etsin. Çünki isti havada bədəndən buxarlanan mayenin yerini doldurmaq lazımdır ki, orqanizmin bütün hüceyrələri normal fəaliyyət göstərə bilsin.

İlkin mərhələdə insanların görə biləcəyi əsas tədbirlər bunlardır. Əgər artıq hər hansı xəstəlik və ya sağlamlıq problemi yaranıbsa, təbii ki, onun aradan qaldırılması tibbi müayinə və müalicə tələb edir. İlk növbədə isə sadaladığım profilaktik qaydalara əməl etmək sağlamlığın qorunması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır". 

Ekspert Rasif Bağırovun sözlərinə görə, günəş şüalarının sağlamlığa mənfi təsirlərindən qorunmaq üçün ən vacib məsələ profilaktik tədbirlərə vaxtında əməl etməkdir. Onun sözlərinə əsasən, günəşin ən intensiv olduğu saatlarda açıq havada uzun müddət qalmamaq, kifayət qədər su qəbul etmək, imkan daxilində kölgəyə üstünlük vermək və orqanizmin susuzlaşmasına yol verməmək yay mövsümündə sağlamlığın qorunmasının əsas şərtlərindəndir. Ekspert vurğulayır ki, günəşin faydalarından düzgün şəkildə yararlanmaq mümkündür, lakin bunun üçün təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmək vacibdir. Əks halda, ilk baxışda sadə görünən günəş təsiri sonradan ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Buna görə də yay mövsümündə hər kəs günəşlə təmas zamanı daha diqqətli davranmalı və sağlamlığını riskə atmamalıdır.

Unutmaq olmaz ki, günəş həyat mənbəyidir, lakin onun faydasından yalnız düzgün istifadə etdikdə yararlanmaq mümkündür. Yay mövsümünü təhlükəsiz keçirmək üçün günəşdən qorunmaq seçim deyil, sağlam həyat tərzinin vacib tərkib hissəsidir. Axı sağlamlıq hər bir insanın sahib olduğu ən qiymətli sərvətdir və onu qorumaq üçün görülən kiçik tədbirlər gələcəkdə böyük problemlərin qarşısını ala bilər.

Zeynəb Mustafazadə