Ucuz qiymətlər, yoxsa haqsız rəqabət? - Agentlik "Temu"nu niyə hədəfə aldı?

Azərbaycanda son illərdə sürətlə inkişaf edən elektron ticarət sektoru həm istehlakçıların alış-veriş vərdişlərini dəyişdirib, həm də beynəlxalq onlayn platformaların yerli bazardakı rolunu əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Xüsusilə aşağı qiymətlər, geniş məhsul çeşidi və sadələşdirilmiş sifariş imkanları sayəsində milyonlarla istifadəçi xarici elektron ticarət platformalarına üz tutur. Bu platformalar arasında ən geniş istifadə olunanlardan biri də qısa müddətdə Azərbaycan bazarında böyük populyarlıq qazanan "Temu"dur. Lakin elektron ticarətin sürətli inkişafı ilə yanaşı, bazarda rəqabət mühitinin qorunması, istehlakçı hüquqlarının təmin edilməsi və rəqəmsal platformaların fəaliyyətinin qanunvericiliyin tələblərinə uyğunluğu məsələləri də daha çox diqqət mərkəzinə çevrilir. Xüsusilə böyük istifadəçi bazasına malik beynəlxalq platformaların qiymət siyasəti, bazardakı davranışı və rəqabət qaydalarına əməl etməsi tənzimləyici qurumların nəzarətində olan əsas istiqamətlərdən biridir. Məhz bu kontekstdə Azərbaycanda geniş istifadə olunan onlayn alış-veriş platforması "Temu" ilə bağlı araşdırmaya başlanılıb. Prezident yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyi platformanın sahibi olan "PDD Holdings" şirkəti barəsində rəqabət qanunvericiliyinin pozulması əlamətləri üzrə iş qaldırıb. Agentliyin açıqlamasına əsasən, araşdırma şirkətin "Temu" platforması vasitəsilə rəqabəti məhdudlaşdıran qiymət siyasəti tətbiq etməklə hökmran mövqeyindən sui-istifadə etdiyi ehtimalı ilə əlaqədardır. Başlanılan araşdırma elektron ticarət platformalarının fəaliyyətinə nəzarət mexanizmləri, rəqabət mühitinin qorunması və bu sahədə mövcud hüquqi tənzimləmələrin tətbiqi ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Bəs beynəlxalq elektron ticarət platformalarının fəaliyyəti rəqabət qanunvericiliyi baxımından necə qiymətləndirilir? Belə araşdırmalar hansı hallarda başlanılır və nəticəsi nə ola bilər?

Mövzu ilə bağlı İqtisadi və Sosial Araşdırmalara Yardım İctimai Birliyinin sədri, iqtisadçı-ekspert Eyyub Kərimli Olaylar.az-a danışıb. Ekspert bildirib ki, hər bir kommersiya subyektinin fəaliyyəti qanunvericiliyin tələbləri çərçivəsində həyata keçirilməlidir. Bu, fəaliyyət sahəsindən, şirkətin mənşəyindən və ya bazardakı payından asılı olmayaraq bütün sahibkarlıq subyektlərinə şamil olunan ümumi prinsipdir. İstər yerli, istərsə də beynəlxalq şirkətlər fəaliyyət göstərdikləri ölkələrin qanunvericiliyinə riayət etməli, müvafiq tələblərə uyğun fəaliyyət göstərməlidirlər. Əgər "Temu" ilə bağlı hər hansı qanun pozuntusu iddiaları irəli sürülürsə, təbii ki, bu iddiaların araşdırılması vacibdir. Belə məsələlərdə hüquqi qiymətləndirmə yalnız müvafiq araşdırma aparıldıqdan sonra verilə bilər. Araşdırmanın nəticəsində hər hansı qanun pozuntusu aşkar edilməzsə, "Temu"nun fəaliyyətini davam etdirməsi üçün maneə olmamalıdır. Çünki hüquqi baxımdan hər hansı məhdudiyyətin tətbiqi yalnız konkret qanun pozuntusu müəyyən edildiyi halda əsaslı hesab oluna bilər. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, istənilən kommersiya subyekti ilə bağlı irəli sürülən iddialar hüquqi prosedurlar çərçivəsində araşdırılmalıdır. Nəticə əldə olunmadan və hər hansı qanun pozuntusu təsdiq edilmədən əvvəl şirkətin fəaliyyəti ilə bağlı qəti nəticələrə gəlmək düzgün yanaşma hesab edilə bilməz. Məhz buna görə də belə hallarda araşdırmanın obyektiv, şəffaf və qanunvericiliyin tələblərinə uyğun aparılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. 

"Temu" istehsalçı deyil. Bu platforma əsasən Çin başda olmaqla müxtəlif ölkələrdə istehsal olunan məhsulların onlayn satışı və logistikası ilə məşğul olur. Başqa sözlə, "Temu"nun əsas fəaliyyəti məhsul istehsal etmək deyil, istehsalçı ilə son istehlakçı arasında onlayn ticarət platforması rolunu oynamaqdan ibarətdir. Platforma müxtəlif satıcıları və istehlakçıları bir araya gətirərək məhsulların sifarişi, satışı və çatdırılması prosesini təşkil edir. Bu gün "Temu" dünyanın bir çox ölkəsində fəaliyyət göstərir və geniş istifadəçi auditoriyasına malikdir. Platformanın müxtəlif bazarlarda fəaliyyət göstərməsi onun beynəlxalq elektron ticarət sisteminin iştirakçılarından biri olduğunu göstərir. Məhz buna görə də onun fəaliyyəti yalnız bir ölkə ilə məhdudlaşmır və müxtəlif regionlarda milyonlarla istifadəçi tərəfindən istifadə olunur. "Temu"nun əsas funksiyası istehsal prosesi deyil, elektron ticarətin təşkil olunması və logistika xidmətlərinin həyata keçirilməsidir. Düşünmürəm ki, aparılan yoxlamalar "Temu"nun fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması ilə nəticələnəcək. Daha çox ehtimal olunur ki, bu proses xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi, qanunvericiliyin tələblərinə uyğunluğun təmin edilməsi və istehlakçı hüquqlarının daha effektiv qorunması məqsədi daşıyır. Dövlət qurumlarının həyata keçirdiyi yoxlamalar bir çox hallarda bazarın fəaliyyətinin tənzimlənməsi, mövcud qaydalara əməl olunmasının yoxlanılması və istehlakçı maraqlarının qorunması məqsədini daşıyır. Buna görə də belə yoxlamaları avtomatik olaraq fəaliyyətin dayandırılması və ya məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Əgər yoxlamalar nəticəsində hər hansı hüquqi problem müəyyən edilməzsə, "Temu"nun fəaliyyətini əvvəlki qaydada davam etdirməsi mümkündür. Belə yoxlamalar daha çox mövcud fəaliyyətin qanunvericiliyə uyğunluğunu qiymətləndirməyə və zərurət yarandıqda müəyyən prosedurların təkmilləşdirilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan, prosesə daha çox nəzarət və tənzimləmə mexanizmi kimi yanaşmaq olar", - deyə iqtisadçı əlavə edib.

Ekspertin sözlərinə görə, elektron ticarət artıq qlobal iqtisadiyyatın ən sürətlə inkişaf edən sahələrindən biridir və gələcəkdə bazarın daha böyük hissəsini əhatə edəcəyi gözlənilir. Son illərdə rəqəmsal texnologiyaların inkişafı, internetdən istifadənin genişlənməsi və onlayn alış-verişə marağın artması elektron ticarətin inkişafını daha da sürətləndirib. Artıq dünyanın müxtəlif ölkələrində milyonlarla insan gündəlik alış-verişini elektron platformalar vasitəsilə həyata keçirir və bu tendensiyanın gələcəkdə daha da genişlənəcəyi gözlənilir. Elektron ticarətin üstünlüklərindən biri istehlakçılara daha geniş məhsul seçimi, fərqli qiymət imkanları və rahat alış-veriş şəraiti təqdim etməsidir. Bununla yanaşı, satıcılar üçün də daha geniş bazarlara çıxış imkanı yaranır. Bütün bunlar elektron ticarətin dünya iqtisadiyyatında rolunun getdikcə artdığını göstərir. Bu səbəbdən hesab edirəm ki, gələcəkdə elektron ticarət bazarın daha böyük hissəsini əhatə edəcək və onun iqtisadi proseslərdə rolu daha da güclənəcək. Bu baxımdan, beynəlxalq elektron ticarət platformalarının fəaliyyətinin tam şəkildə məhdudlaşdırılması real görünmür. Çünki bunlar beynəlxalq miqyasda fəaliyyət göstərən ticarət və logistika platformalarıdır. Onların fəaliyyəti müxtəlif ölkələri, istehsalçıları, satıcıları və istehlakçıları vahid sistemdə birləşdirir. Bu cür platformalar artıq qlobal elektron ticarət infrastrukturunun mühüm elementinə çevrilib. Ona görə də onların fəaliyyətinin tam məhdudlaşdırılması praktik baxımdan da asan görünmür. Əlbəttə, hər bir ölkə öz qanunvericiliyinə uyğun olaraq bu platformaların fəaliyyətinə müəyyən tələblər qoya və onların qanunlara uyğun fəaliyyət göstərməsinə nəzarət edə bilər. Lakin bu, elektron ticarətin inkişaf tendensiyasını dəyişmir. Çünki elektron ticarət artıq beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin ayrılmaz hissəsinə çevrilib və bu sahənin inkişafı davam edir. Bu istiqamətdə daha təkmil addımların atılması məqsədəuyğun olardı. Eyni zamanda, yerli onlayn satış platformalarının və elektron ticarət şirkətlərinin inkişafı, yeni platformaların yaradılması bazarda rəqabətin güclənməsinə, xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə və istehlakçılar üçün daha geniş seçim imkanlarının formalaşmasına müsbət təsir göstərə bilər. Yerli elektron ticarət platformalarının inkişafı bazarın sağlam rəqabət mühitinin formalaşmasına da töhfə verə bilər. Rəqabətin artması həm xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə, həm logistika imkanlarının genişlənməsinə, həm də istehlakçılar üçün daha əlverişli şərtlərin yaranmasına şərait yaradır. Bu baxımdan, beynəlxalq platformaların fəaliyyəti ilə yanaşı, yerli elektron ticarət şirkətlərinin də inkişaf etdirilməsi və onların bazarda daha fəal iştirak etməsi ümumi elektron ticarət ekosisteminin güclənməsinə müsbət təsir göstərə bilər.

Səidə Ramazanova