Sözün gücü, fikrin azadlığı: müasir cəmiyyətin yolu

İstiqamət: Fikir, söz və məlumat azadlığının, plüralizmin inkişaf etdirilməsi

Cəmiyyətin inkişaf səviyyəsini müəyyən edən əsas meyarlardan biri fikir, söz və məlumat azadlığının hansı səviyyədə təmin olunmasıdır. Bu anlayışlar yalnız hüquqi terminlər deyil, həm də insanların özünü ifadə etməsi, fərqli baxışların mövcudluğu və sağlam ictimai mühitin formalaşması üçün vacib olan dəyərlərdir. Düşünürəm ki, bu azadlıqların mahiyyətini anlamaq, onların inkişafı üçün atılan addımları dəyərləndirmək baxımından olduqca önəmlidir. Əvvəlcə "fikir" anlayışına nəzər salaq. Fikir insanın dünyaya baxışını, hadisələrə münasibətini və daxili düşüncə prosesini ifadə edir. Hər bir insanın fərqli təcrübəsi və dünyagörüşü olduğu üçün fikirlər də müxtəlif olur. Məhz bu müxtəliflik cəmiyyətin zənginliyidir. Eyni düşünən insanların olduğu mühitdə inkişafdan danışmaq çətindir. Fərqli fikirlər isə müzakirə yaradır, yeni yanaşmaların ortaya çıxmasına səbəb olur. "Söz" isə fikrin ifadə formasıdır. İnsan düşündüyünü söz vasitəsilə çatdırır, bölüşür və təsir göstərir. Söz azadlığı insanın qorxmadan, təzyiq hiss etmədən öz fikrini ifadə edə bilməsidir. Bu, təkcə danışmaq deyil, eyni zamanda yazmaq, paylaşmaq və ictimai müzakirələrdə iştirak etmək hüququdur. Düşünürəm ki, söz azadlığı olmayan yerdə cəmiyyət susqunlaşır və bu, inkişafın qarşısını alan əsas amillərdən birinə çevrilir. Məlumat azadlığı isə insanların informasiya əldə etmək, yaymaq və istifadə etmək imkanını əhatə edir. Bu anlayış xüsusilə müasir dövrdə daha böyük əhəmiyyət daşıyır. İnformasiya cəmiyyətində yaşayan insanlar üçün doğru və obyektiv məlumatlara çıxış olduqca vacibdir. Məncə, məlumat azadlığı şəffaflığın təmin olunmasında və ictimai nəzarətin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu üç anlayış-fikir, söz və məlumat azadlığı bir-biri ilə sıx bağlıdır və birlikdə plüralizmin əsasını təşkil edir. Plüralizm isə fərqli baxışların, ideyaların və mövqelərin yanaşı mövcud olduğu mühiti ifadə edir. Plüralizm cəmiyyətin sağlam inkişafı üçün zəruri şərtlərdən biridir.
Azərbaycanda son illərdə bu sahədə inkişaf daha da artıb. Xüsusilə informasiya texnologiyalarının geniş yayılması, sosial medianın aktiv istifadəsi insanların öz fikirlərini daha sərbəst ifadə etməsinə şərait yaradıb. Məncə, bu, həm müsbət, həm də məsuliyyət tələb edən bir prosesdir. Çünki azadlıqla yanaşı, düzgün istifadə və etik davranış da ön plana çıxır. Ölkəmiz son illərdə müxtəlif sahələrdə-təhsil, texnologiya, media və ictimai həyatın digər istiqamətlərində dinamik inkişaf mərhələsi yaşayır. Məncə, bu inkişaf həm də insanların düşüncə azadlığına yanaşmasında özünü göstərir. Bu gün Azərbaycan cəmiyyəti qlobal informasiya məkanının bir hissəsinə çevrilib. İnsanlar artıq yalnız yerli deyil, beynəlxalq gündəmi də izləyir, müqayisələr aparır və öz mövqelərini formalaşdırırlar. Düşünürəm ki, bu proses fikir plüralizminin daha da güclənməsinə təkan verir. Çünki açıq informasiya mühiti insanları daha çox düşünməyə, araşdırmağa və nəticə çıxarmağa sövq edir. Media sahəsində müşahidə olunan inkişaf da bu prosesin ayrılmaz hissəsidir. Müxtəlif xəbər platformalarının fəaliyyəti, rəqəmsal medianın geniş yayılması və jurnalistikanın yeni formalarının ortaya çıxması informasiya mühitini daha rəngarəng edir. Məncə, bu müxtəliflik cəmiyyətin daha obyektiv və çoxşaxəli informasiya ilə təmin olunmasına imkan yaradır. Eyni zamanda, sosial şəbəkələrin rolu da xüsusi qeyd olunmalıdır. Bu platformalar insanların səsini daha geniş auditoriyaya çatdırmaq imkanı yaradır. Artıq hər bir vətəndaş müəyyən mənada informasiya istehsalçısına çevrilir. Düşünürəm ki, bu, həm böyük imkan, həm də ciddi məsuliyyətdir. Çünki yayılan hər bir fikir və məlumat ictimai rəyə təsir göstərmək gücünə malikdir.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə artan nüfuzu da bu sahədə inkişafı stimullaşdıran amillərdən biridir. Ölkəmiz müxtəlif beynəlxalq platformalarda təmsil olunur, qlobal layihələrdə iştirak edir və dünyaya inteqrasiya prosesini davam etdirir. 
Bütün bunlarla yanaşı, məncə, ən vacib məsələlərdən biri cəmiyyətdə qarşılıqlı hörmət və dialoq mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsidir. Fikir müxtəlifliyi yalnız o zaman faydalı olur ki, insanlar bir-birini dinləməyi və anlamağı bacarsın. Əks halda, bu müxtəliflik qarşıdurmaya səbəb ola bilər. Azərbaycan cəmiyyəti bu istiqamətdə daha da irəliləyir. İnsanlar artıq fərqli baxışlara daha açıq yanaşmağa başlayır, müzakirə mədəniyyəti formalaşır. Bu isə plüralizmin inkişafı üçün mühüm zəmin yaradır.
Sonda belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, fikir, söz və məlumat azadlığı yalnız hüquqi çərçivədə mövcud olan anlayışlar deyil, həm də cəmiyyətin düşüncə səviyyəsini, intellektual potensialını və gələcəyə baxışını müəyyən edən əsas dəyərlərdir. Bu azadlıqların qorunduğu və inkişaf etdirildiyi mühitdə insanlar daha sərbəst düşünür, daha cəsarətlə danışır və daha məsuliyyətlə mövqe ortaya qoyurlar. Məhz bu mühit isə sağlam ictimai dialoqun, qarşılıqlı hörmətin və davamlı inkişafın əsasını təşkil edir.
Azərbaycan bu istiqamətdə özünəməxsus inkişaf yolu keçərək müasir, açıq və dinamik cəmiyyət modelini formalaşdırmağa davam edir. Ölkəmizdə informasiya mühitinin genişlənməsi, rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı və medianın müxtəlifləşməsi insanların fikir və söz azadlığından daha geniş şəkildə istifadə etməsinə imkan yaradır. Bu gün Azərbaycan vətəndaşı təkcə informasiya qəbul edən deyil, həm də onu formalaşdıran, paylaşan və ictimai rəyə təsir edən aktiv subyektə çevrilib. Bu isə cəmiyyətin daha canlı, daha çevik və daha düşünən bir struktur qazanmasına səbəb olur.

Zeynəb Mustafazadə 
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap edilmişdir.