Güclü müəllim, güclü universitet: prof. Kamil Səlimov nümunəsi

İqtisad elmləri doktoru,  Prof. AR əməkdar müəllimi- Zahid Fərrux Məmmədov 
Huquq elmləri doktoru, Dos. Mirəli Kazımov 

Müasir dünyada universitetlər çoxdur. Diplom verənlər də az deyil. Amma şəxsiyyət yetişdirən müəllimlər həmişə az olub. Məhz bu azlıq içində seçilən simalardan biri də prof. Kamil Səlimovdır.
Onun haqqında danışanda yalnız bir alimdən, yalnız bir müəllimdən söz getmir. Burada söhbət bir məktəbdən, bir yanaşmadan, bir düşüncə tərzindən gedir.
Onun haqqında danışanda yalnız bir alimdən, yalnız bir müəllimdən söz getmir. Burada söhbət bir məktəbdən - kriminalistika məktəbindən gedir.
Müasir hüquq təhsilində və hüquq-mühafizə fəaliyyətində kriminalistikanın rolu getdikcə daha qabarıq şəkildə ön plana çıxır. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycanın Baş prokuroru  Kamran Əliyev  öz çıxışlarının birində qeyd etmişdir ki, ali təhsil müəssisələrində kriminalistika çox vaxt seçmə fənn kimi tədris olunur və bir sıra tələbələr bu fənni seçmirlər. Nəticədə, həmin məzunlar prokurorluq orqanlarında fəaliyyətə başladıqda ciddi çətinliklərlə üzləşirlər. Çünki kriminalistik taktika və texnika üzrə biliklər olmadan hər hansı fakt üzrə səmərəli araşdırma aparmaq faktiki olaraq mümkün deyil.
Bu yanaşma prof. Kamil Səlimovun elmi və pedaqoji fəaliyyətinin aktuallığını bir daha təsdiq edir. Onun tədqiqatlarında və tədris metodologiyasında kriminalistika yalnız nəzəri fənn kimi deyil, hüquq tətbiqetmənin əsas alətlərindən biri kimi təqdim olunur. Kamil Səlimov hesab edir ki, hüquqşünasın peşəkar hazırlığı yalnız qanunvericiliyin mənimsənilməsi ilə məhdudlaşmamalı, eyni zamanda bu qanunların real istintaq prosesində necə tətbiq olunacağını təmin edən metod və texnikaların dərindən öyrənilməsini də əhatə etməlidir.

Prof. Kamil Səlimovun formalaşdırdığı kriminalistika məktəbinin fəlsəfəsi:  Kriminalistika - seçmə deyil, zərurətdir
Kriminalistika məktəbi  sadəcə bir elmi istiqamət deyil. Bu, düşüncə tərzidir. Bu, hüquqa yanaşma fəlsəfəsidir. Bu, faktlara, sübutlara və ədalətə söykənən sistemli baxışdır. Prof. Kamil Səlimovun formalaşdırdığı kriminalistika məktəbinin əsas fərqi ondadır ki, burada hüquq kağız üzərində öyrədilmir. Hüquq canlı proses kimi təqdim olunur. Tələbə qanunu əzbərləmir - onu işlətməyi öyrənir. Bu məktəbin mərkəzində bir neçə əsas prinsip dayanır:
•Sübut mədəniyyəti - hər fikir faktla əsaslandırılmalıdır 
•Analitik təfəkkür - hadisəyə səthi deyil, sistemli yanaşma 
•Praktik yönümlülük - bilik real vəziyyətdə tətbiq olunmalıdır 
•Peşə etikası - hüquq yalnız texnika deyil, həm də məsuliyyətdir 
Bu yanaşma tələbəni passiv dinləyicidən çıxarıb gələcəyin hüquq tətbiqedicisinə çevirir.
Kamil Səlimovun kriminalistika məktəbi həm də bir metodologiyadır. Burada istintaq yalnız prosedur deyil, intellektual proses kimi başa düşülür. Hər bir faktın arxasında səbəb axtarılır, hər bir detalın hüquqi dəyəri müəyyən edilir.
Onun tələbələri üçün kriminalistika sadəcə fənn deyil - bu, düşünmə alətidir.
Məhz buna görə də bu məktəbin yetirmələri fərqlənir:
•onlar hadisəyə başqa cür baxır, 
•sualları daha düzgün qoyur, 
•nəticəyə daha əsaslı gəlirlər. 
Bu gün hüquq-mühafizə sistemində qarşıya çıxan bir çox problemlərin kökündə məhz belə məktəblərin azlığı dayanır. Çünki güclü hüquq sistemi yalnız qanunlarla deyil, o qanunları tətbiq edən düşüncə ilə qurulur.
Kamil Səlimovun yaratdığı kriminalistika məktəbi isə bu düşüncəni formalaşdırır.
Bu, təkcə bir alimin fəaliyyəti deyil - bu, davam edən bir ənənədir, formalaşan bir sistemdir və gələcəyə ötürülən bir elmi irsdir.

Auditoriyadan daha böyük məkan
Kamil Səlimov üçün dərs auditoriya ilə məhdudlaşmır. Onun dərslərində tələbələr sadəcə dinləmir - düşünür, müzakirə edir, sual verir, bəzən razılaşmır.
Çünki o, klassik müəllim deyil. O, tələbəyə hazır cavab vermir. Əksinə, onu cavabı tapmağa məcbur edir. Bugünkü təhsil sistemində ən böyük çatışmazlıq da məhz budur: tələbələrə düşünmək öyrədilmir. Prof. Kamil Səlimov isə bu boşluğu dolduran nadir müəllimlərdəndir.
Onun dərslərində "doğru cavab" anlayışı bəzən ikinci plana keçir. Əsas olan düzgün sual vermək bacarığıdır. Çünki hüquq sahəsində həqiqət çox vaxt sualların necə qoyulmasından başlayır. Bu auditoriyada:
•fikir bildirmək risk deyil, təşviq olunur, 
•səhv etmək qüsur deyil, öyrənmə mərhələsidir, 
•mübahisə isə qarşıdurma deyil, intellektual inkişaf vasitəsidir. 
Prof. Kamil Səlimov tələbəni yalnız cavablandıran deyil, araşdıran, şübhə edən və nəticəyə gələn subyektə çevirir. Bu isə artıq dərs deyil - bu, düşüncə laboratoriyasıdır.
Onun dərslərində tez-tez belə bir vəziyyət yaranır: tələbə əvvəlcə öz fikrində əmin olur, sonra suallar vasitəsilə tərəddüd edir, daha sonra isə tamamilə yeni nəticəyə gəlir. Bu proses təsadüfi deyil - bu, məqsədli şəkildə qurulmuş pedaqoji strategiyadır.
Çünki o yaxşı bilir: hazır bilik tez unudulur, qazanılmış nəticə isə yadda qalır.
Bu yanaşma tələbələrdə yalnız peşə bacarığı deyil, həm də həyat mövqeyi formalaşdırır. Onlar artıq:
•eşitdiklərinə kor-koranə inanmır, 
•fakt axtarır, 
•arqument tələb edir, 
•qərarlarını əsaslandırırlar. 
Bu isə yalnız hüquqşünas üçün deyil, hər bir vətəndaş üçün vacib keyfiyyətdir.
Prof. Kamil Səlimovun auditoriyası əslində bir məkan deyil - bu, düşüncə mühitidir. O mühitdə müəllim mərkəzdə dayanmır, mərkəzdə ideya dayanır. Müəllim isə həmin ideyanı istiqamətləndirən, suallar verən və düşüncəni dərinləşdirən şəxsdir. Məhz buna görə onun dərsləri bitdikdən sonra belə proses dayanır. Tələbə auditoriyanı tərk edir, amma suallar onunla birlikdə gedir. Bəlkə də ən böyük nəticə də elə budur: dərs bitir, amma düşüncə davam edir.

Real həyatda hüquq kitabdan yox, faktlardan və sübutlardan başlayır.

Hüquq haqqında çox danışılır. Qanunlar yazılır, kitablar çap olunur. Amma hüququn ən çətin tərəfi onun tətbiqidir. Prof. Kamil Səlimovun fərqi də buradadır. O, hüquqa nəzəri sahə kimi deyil, işləyən mexanizm kimi baxır. Onun yanaşmasına görə:
•qanunu bilmək kifayət deyil, 
•onu tətbiq etməyi bacarmaq lazımdır, 
•sübutu toplamaq, təhlil etmək və əsaslandırmaq isə peşəkarlığın əsasıdır. 
Bu baxış hüquq təhsilinə yeni nəfəs gətirir. Çünki real həyatda hüquq kitabdan yox, faktlardan və sübutlardan başlayır.
Kamil Səlimov məhz bu nöqtədən fərqlənir: o, hüququ öyrətmir - hüququ işlətməyi öyrədir. Onun dərslərində hər bir hüquqi norma konkret situasiya ilə bağlanır. Qanun maddəsi abstrakt anlayış kimi yox, real hadisənin içində sınanan alət kimi təqdim olunur. Tələbə öyrənir ki, hüquq yalnız mətn deyil - bu, faktın dili ilə danışan sistemdir.
Bu yanaşmada kriminalistika xüsusi yer tutur. Çünki istənilən hüquqi qərarın əsasında sübut dayanır. Sübut isə təsadüfi yaranmır - o, toplanır, yoxlanılır, təhlil edilir və qiymətləndirilir.
Məhz bu mərhələlərin hər biri Kamil Səlimovun pedaqoji sistemində ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Onun tələbələri üçün:
•hadisə sadəcə baş vermiş fakt deyil, araşdırılmalı prosesdir, 
•sübut sadəcə məlumat deyil, təhlil olunmalı materialdır, 
•nəticə isə təsadüfi fikir deyil, əsaslandırılmış qərardır. 
Bu isə hüquqa tamamilə fərqli yanaşma formalaşdırır.
Ən vacib məqamlardan biri də budur ki, bu yanaşma tələbələrdə məsuliyyət hissi yaradır. Çünki onlar anlayır: səhv qərar yalnız nəzəri səhv deyil - real həyatda nəticə doğuran problemdir.
Kamil Səlimov hüququ yalnız elm kimi deyil, həm də cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyan fəaliyyət sahəsi kimi təqdim edir. Bu isə hüquqşünasın peşəsinə münasibəti kökündən dəyişir. Onun dərslərində tez-tez belə bir fikir formalaşır:
qanun ədaləti təmin etmir - onu tətbiq edən insan təmin edir.
Bu səbəbdən də o, yalnız hüquqi bilik vermir, eyni zamanda hüquqşünasın:
•düşüncə tərzini, 
•qərarvermə bacarığını, 
•etik mövqeyini 
formalaşdırır.
Beləliklə, Kamil Səlimovun yanaşması hüquq təhsilini passiv öyrənmə prosesindən çıxarıb fəal, praktik və məsuliyyətli fəaliyyət modelinə çevirir. Məhz buna görə onun məktəbində hüquq kitabdan başlamır - həqiqətdən, faktdan və sübutdan başlayır.

Sadəlikdə böyüklük
Bəzən böyük alimlər özlərini uzaq tuturlar. Onlara yaxınlaşmaq çətin olur. Kamil Səlimov isə fərqlidir. Sadəliyi, səmimiyyəti və açıq ünsiyyəti onu tələbələrinə daha da yaxın edir. Bu isə təsadüfi deyil. Çünki müəllimin təsiri yalnız dediyi sözlərlə deyil, davranışı ilə ölçülür. Onun prinsipiallığı isə başqa bir xüsusiyyətdir. Hüquqşünas üçün ədalət anlayışı sadəcə termin deyil - bu, həyat prinsipidir.
Bu prinsip onun fəaliyyətində də, münasibətlərində də açıq hiss olunur.
Kamil Səlimov üçün ədalət yalnız dərs mövzusu deyil - gündəlik davranış normasıdır. O, auditoriyada necədirsə, həyatda da elədir. Bu isə tələbələr üçün ən güclü dərsdir. Çünki gənclər sözə yox, nümunəyə inanırlar.
Onun tələbələri tez-tez bir şeyi qeyd edirlər:
o, yalnız izah etmir - göstərir. Göstərir ki:
•prinsipial olmaq mümkündür, 
•ədalətli qalmaq mümkündür, 
•peşəkar olmaqla yanaşı, insan qalmaq mümkündür. 
Bu isə müasir dövrdə az rast gəlinən keyfiyyətdir. Sadəlik isə onun başqa bir gücüdür. Böyüklüyünü nümayiş etdirməyə ehtiyac duymayan insan həqiqətən böyük olur. Kamil Səlimovun davranışında bu təmkin və daxili mədəniyyət açıq hiss olunur.
Onun ünsiyyətində rəsmiyyət yoxdur, amma məsafə də itmir. Səmimiyyət var, amma prinsipdən güzəşt yoxdur. Bu incə balans isə yalnız böyük şəxsiyyətlərə xasdır.
Müəllimin əsl gücü bilik göstərməkdə deyil, qarşısındakı insanı inkişaf etdirməkdədir. Məhz buna görə də onun auditoriyasında münasibət sadəcə "müəllim-tələbə" münasibəti olaraq qalmır. Bu, zamanla:
•etimada, 
•hörmətə, 
•və intellektual tərəfdaşlığa çevrilir. 
Bu gün bir çox müəllimlər bilik ötürür. Amma çox azı insan yetişdirir. 
Onun sadəliyində bir böyüklük var və bu böyüklük titulda yox, təsirdə ölçülür.

Son söz
Bu gün cəmiyyətin ehtiyacı yalnız savadlı kadrlara deyil. Cəmiyyətin ehtiyacı düşünən, prinsipial və məsuliyyətli insanlaradır. Belə insanları isə yalnız dərs deyən yox, yol göstərən müəllimlər yetişdirə bilir. Kamil Səlimov məhz bu müəllimlərdəndir. Onun fəaliyyəti bir daha sübut edir:
elm yalnız bilik deyil - bu, insan yetişdirmək sənətidir. Bu sənət isə hər kəsə nəsib olmur. Çünki burada təkcə bilmək kifayət etmir - insanı anlamaq, onu istiqamətləndirmək və ona təsir edə bilmək lazımdır.
Kamil Səlimovun fərqi də məhz bundadır. O, tələbəyə yalnız məlumat vermir, ona düşünmək məsuliyyəti verir. Ona yalnız peşə öyrətmir, mövqe qazandırır.
Bu isə artıq təhsil deyil - bu, formalaşdırma prosesidir. Belə müəllimlər cəmiyyət üçün görünməyən, amma ən güclü təsirə malik qüvvədir. Onlar tribunadan çıxış etmirlər, amma gələcəyi formalaşdırırlar. Onlar qanun yazmırlar, amma qanunu tətbiq edəcək insanı yetişdirirlər və ən əsası - onların təsiri dərs saatı ilə ölçülmür. Bu təsir illərlə davam edir. Nəsillər dəyişir, amma həmin təsir yaşayır.
Məhz buna görə də belə müəllimlər haqqında danışmaq yalnız bir insanı təqdim etmək deyil. Bu, bir dəyəri, bir yanaşmanı, bir məktəbi tanıtmaqdır. Kamil Səlimov bu dəyərin daşıyıcısıdır. Onun fəaliyyəti bir həqiqəti bir daha xatırladır:
gələcəyi proqramlar yox, müəllimlər formalaşdırır.