Rəqəmsal təhsilə keçid: Məktəblilər ağır çanta yüklərindən xilas olur?
Son illər təhsil sistemində aparılan müzakirələrin mərkəzində duran əsas məsələlərdən biri də şagirdlərin çanta yükü problemidir. Xüsusilə ibtidai sinif şagirdlərinin hər gün məktəbə ağır çantalarla getməsi artıq təkcə valideynləri deyil, mütəxəssisləri və qanunvericiləri də ciddi şəkildə narahat edir. Məsələ yalnız fiziki ağırlıqla məhdudlaşmır, bu yük uşaqların sağlamlıq vəziyyətinə, düzgün fiziki inkişafına, psixoloji durumuna və təhsilə münasibətinə birbaşa təsir göstərir.
Məhz bu kontekstdə Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin iclasında müzakirəyə çıxarılan "Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkilinin (ombudsmanın) 2025-ci il üzrə məruzəsi"ndə diqqətçəkən mühüm təkliflər irəli sürülüb. Məruzədə vurğulanır ki, tədris proqramlarının ağır olması və eyni fənn üzrə bir neçə əlavə dərs vəsaitinin tətbiqi şagird çantalarının normadan artıq yüklənməsinə səbəb olur. Bu isə xüsusən ibtidai siniflərdə təhsil alan uşaqlar üçün sağlamlıq riskləri yaradır.
Mütəxəssislərin fikrincə, erkən yaş dövründə onurğa sütununun formalaşması prosesi davam etdiyi üçün normadan artıq çəki daşımaq skolioz, qamət pozuntuları və digər ortopedik problemlərə yol aça bilər. Üstəlik, gündəlik olaraq ağır çanta daşımaq uşaqlarda yorğunluq, diqqət dağınıqlığı və dərsə marağın azalması kimi hallara da səbəb olur. Beləliklə, problem təkcə fiziki deyil, həm də pedaqoji və sosial aspekt daşıyır.
Ombudsmanın məruzəsində təklif olunur ki, tədris proqramları optimallaşdırılsın, mövzuların təkrarçılığı aradan qaldırılsın və eyni fənn üzrə bir neçə əlavə vəsait əvəzinə inteqrasiya olunmuş, daha yığcam və funksional dərs materiallarından istifadə edilsin. Bu yanaşma həm şagirdlərin çanta yükünü azalda, həm də tədrisin keyfiyyətini daha sistemli və səmərəli hala gətirə bilər. Çünki çoxsaylı vəsait bolluğu hər zaman daha keyfiyyətli təhsil demək deyil, əksinə, informasiya həddən artıq olduqda şagird üçün mənimsəmə prosesi çətinləşə bilər.
Bununla yanaşı, rəqəmsal resurslardan istifadənin genişləndirilməsi də əsas təkliflər sırasındadır. Elektron dərsliklər, onlayn tapşırıq platformaları və interaktiv materiallar həm kağız daşıyıcıların sayını azalda, həm də müasir təhsil tələblərinə uyğun mühit formalaşdıra bilər. Sənəddə həmçinin praktik bir təklif də yer alır: şagirdlərin gündəlik istifadə etmədikləri dərs vəsaitlərini məktəbdə saxlaya bilmələri üçün dolabların quraşdırılması. Bu, bir çox ölkələrdə artıq tətbiq olunan və effektivliyi sübut edilmiş sadə, lakin funksional həll yoludur. Belə mexanizmlər həm fiziki yükü azaldar, həm də şagirdlərdə məsuliyyət və səliqə vərdişlərinin formalaşmasına müsbət təsir göstərə bilər.
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Məzahir Məmmədli Olaylar.az-a danışıb. Ekspertin sözlərinə görə, bu gün mövcud olan problem təkcə şagird çantalarının ağır olması ilə məhdudlaşmır. Burada valideynlərin də müəyyən mənada prosesi çətinləşdirən yanaşmaları var. Məsələn, şagirdə məktəb tərəfindən bir dərslik təqdim olunsa da, bəzi valideynlər əlavə vəsaitlər də alaraq uşağın çantasına yerləşdirirlər. Xüsusilə ibtidai siniflərdə bu hal daha geniş yayılıb. Nəticədə eyni fənn üzrə bir neçə kitab və iş dəftəri şagirdin gündəlik yükünü artırır. Beynəlxalq səhiyyə qurumlarının son illərdə açıqladığı statistik göstəricilərə görə, ibtidai sinif şagirdləri arasında skolioz halları kütləvi xarakter almaqdadır. Mütəxəssislər bunu əsasən normadan artıq çəki daşımaqla əlaqələndirirlər. Beynəlxalq standartlara əsasən, şagirdin çantasının çəkisi onun bədən çəkisinin 10 faizindən artıq olmamalıdır. Məsələn, çəkisi 30 kiloqram olan uşaq maksimum 3 kiloqramlıq çanta daşımalıdır. Əgər şagirdin çəkisi 50 kiloqramdırsa, bu halda çantanın çəkisi 5 kiloqramı keçməməlidir. Təəssüf ki, nə ölkəmizdə, nə də yaxın qonşu dövlətlərdə bu standartlara tam əməl olunur.
Ekspert bildirib ki, son illər ölkə üzrə dərsliklərin elektron sistemə keçirilməsi istiqamətində müəyyən planlar hazırlanıb və bu sahədə işlər aparılır. Lakin proses hələ də bir sıra problemlərlə müşayiət olunur. Əsas çətinliklər məktəblərin maddi-texniki bazası ilə bağlıdır. Bir çox təhsil müəssisələrində sürətli internet şəbəkəsi mövcud deyil, şagirdlər planşet və ya noutbuklarla təmin olunmayıb. Bu səbəbdən, nəinki regionlarda, hətta bəzi şəhər məktəblərində belə rəqəmsal təhsilə keçid imkanları məhduddur. Tam rəqəmsal sistemə keçid yalnız texniki təminat və infrastruktur məsələləri həll olunduqdan sonra mümkün olacaq. Həmin mərhələyə çatdıqda şagirdlərin ağır çantalardan əhəmiyyətli dərəcədə azad olunacağını müşahidə etmək mümkündür. Lakin bugünkü şəraitdə də müəyyən addımlar atmaq mümkündür. Kurikulum sisteminə keçiddən artıq on ildən çox vaxt keçib və bu modelə əsasən ev tapşırıqlarının həcmi azaldılmalı idi. Məqsəd ondan ibarət idi ki, şagird dərslikdən əsasən məktəbdə istifadə etsin və bütün vəsaitləri hər gün evə aparmağa məcbur qalmasın. Müəyyən tapşırıqların və misalların məktəbdə həll edilməsi təşkil olunsa, əlavə iş dəftərlərinin və köməkçi vəsaitlərin çantada daşınmasına ehtiyac qalmaz.
"Digər tərəfdən, çantanın ağırlaşmasına təsir edən əlavə amillər də var. İdman dərsləri üçün xüsusi geyimlərin aparılması, su qabları, bəzi hallarda valideynlərin uşağa yemək qoyması çantanın çəkisini daha da artırır. Bütün bunlar birlikdə fiziki yüklənməni artırır və nəticədə onurğa problemlərinə, o cümlədən skolioza səbəb ola bilir", - deyə M. Məmmədli qeyd edib.
Ekspert əlavə edib ki, hazırda ölkə üzrə tam rəqəmsal təhsilə keçid üçün genişmiqyaslı və sistemli yanaşmaya ehtiyac var. Bu, yalnız ayrı-ayrı təşəbbüslərlə deyil, dövlət səviyyəsində qəbul ediləcək qərarlarla, o cümlədən Nazirlər Kabinetinin müvafiq sərəncamı və ciddi maliyyə vəsaitinin ayrılması ilə mümkün ola bilər. İnfrastruktur, texniki təminat və pedaqoji hazırlıq paralel şəkildə həyata keçirildiyi təqdirdə, həm rəqəmsal keçid sürətlənər, həm də şagirdlərin fiziki yükü əhəmiyyətli dərəcədə azalardı.
Problem təkcə çantanın çəkisi deyil, burada valideyn yanaşması, tədris yükü, məktəb infrastrukturu və rəqəmsal imkanların məhdudluğu bir-biri ilə sıx bağlı şəkildə çıxış edir. Məsələyə kompleks yanaşılmadığı təqdirdə isə şagird sağlamlığı ilə bağlı risklər davam edəcək.
Çanta yükünün azaldılması məsələsi yalnız texniki dəyişiklik deyil, təhsil fəlsəfəsinin yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edən bir yanaşmadır. Məqsəd daha çox vəsait deyil, daha səmərəli və balanslı tədris mühiti yaratmaqdır. Şagird mərkəzli, sağlamlıq yönümlü və müasir tələblərə cavab verən təhsil sistemi formalaşdırmaq üçün proqramların optimallaşdırılması artıq zəruri addım kimi gündəmə gəlir.
Lamiyə Cəbrayılova