Fikir və söz azadlığı: Plüralizmin inkişafı cəmiyyətin güzgüsüdür

İstiqamət: Fikir, söz və məlumat azadlığının, plüralizmin inkişaf etdirilməsi

Müasir dünyada demokratik cəmiyyətin əsas dayaqlarından biri fikir, söz və məlumat azadlığıdır. Bu azadlıqlar təkcə fərdin öz düşüncəsini ifadə etməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda cəmiyyətin intellektual səviyyəsini, siyasi yetkinliyini və sosial məsuliyyətini müəyyənləşdirən əsas göstəricilərdən biridir. Fikir müxtəlifliyi və plüralizm olmayan cəmiyyətlərdə inkişafdan, yenilikdən və sağlam idarəetmədən danışmaq mümkün deyil.
Fikir azadlığı insanın qorxu və təzyiq olmadan düşünmək, mövqeyini formalaşdırmaq və öz baxışlarını ifadə etmək hüququdur. Bu azadlıq insanın daxili dünyasının sərhədlərini müəyyən edir. Tarix göstərir ki, fikir azadlığının boğulduğu cəmiyyətlərdə tənəzzül qaçılmaz olub. Sovet İttifaqı dövründə ideoloji çərçivədən kənar düşüncənin yasaqlanması elmi, mədəni və sosial geriliyi sürətləndirən əsas amillərdən biri idi. Fikir azadlığı olmayan yerdə fərd passivləşir, cəmiyyət isə tək düşüncəli kütləyə çevrilir. Halbuki müxtəlif baxışların toqquşması yeni ideyaların, islahatların və ictimai razılaşmaların əsasını qoyur.
Söz azadlığı fikir azadlığının praktik təzahürüdür. Düşüncənin dilə gəlməsi, ictimai müzakirələrə çıxması məhz söz azadlığı vasitəsilə mümkün olur. Jurnalistlərin, ziyalıların, ictimai fəalların sərbəst danışa bilməsi cəmiyyətin problemlərini üzə çıxarır və onların həllinə təkan verir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, söz azadlığı yüksək olan ölkələrdə korrupsiya səviyyəsi daha aşağı, idarəetmə isə daha şəffaf olur. 
Rəqəmsal dövr söz və məlumat azadlığı üçün geniş imkanlar açsa da, yeni risklər də yaradıb. Sosial şəbəkələr informasiyanın sürətlə yayılmasını təmin etsə də, dezinformasiya, manipulyasiya və nifrət nitqi kimi problemləri də aktuallaşdırıb.
Bu səbəbdən müasir çağırış təkcə azadlıq deyil, eyni zamanda məsuliyyətli azadlıqdır. Media savadlılığının artırılması, etik jurnalistika prinsiplərinin qorunması plüralizmin sağlam inkişafı üçün vacib şərtdir.
Müasir Azərbaycan cəmiyyəti son illərdə təkcə iqtisadi və siyasi sahələrdə deyil, eyni zamanda fikir, söz və məlumat azadlığının inkişafı istiqamətində də yeni bir mərhələyə qədəm qoyub. Qloballaşma, informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı və regional geosiyasi proseslər bu sahədə yeni yanaşmaların formalaşmasını zəruri edib. Bu gün Azərbaycan dövləti üçün əsas prioritetlərdən biri azad, eyni zamanda məsuliyyətli informasiya mühitinin formalaşdırılmasıdır.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında fikir, söz və məlumat azadlığı fundamental hüquqlar sırasında təsbit olunub. Konstitusiyanın 47-ci maddəsinə əsasən hər kəsin fikir və söz azadlığı vardır. 50-ci maddə isə məlumat azadlığını təmin edir və vətəndaşların qanuni yolla informasiya əldə etmək hüququnu tanıyır. Bu hüquqi baza sonrakı dövrlərdə "Kütləvi informasiya vasitələri haqqında", "Məlumat əldə etmək haqqında", "Media haqqında" qanunlarla təkmilləşdirilib. Xüsusilə "Media haqqında" yeni qanun media subyektlərinin hüquqi statusunun aydınlaşdırılması, peşəkar jurnalistikanın təşviqi və informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi baxımından mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycanda media sahəsində aparılan islahatlar fikir və söz azadlığının institusional əsaslarını gücləndirməyə yönəlib. Dövlət tərəfindən mediaya maliyyə və institusional dəstək mexanizmlərinin yaradılması, jurnalistlərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi informasiya mühitində keyfiyyətin artmasına xidmət edir.
Eyni zamanda media subyektlərinin qeydiyyatının vahid reyestr üzərindən aparılması bazarda şəffaflığın təmin edilməsi məqsədi daşıyır. Bu yanaşma söz azadlığının məhdudlaşdırılması yox, peşəkarlıq və məsuliyyət balansının qorunması kimi təqdim olunur.
Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı Azərbaycanda fikir və məlumat azadlığının coğrafiyasını genişləndirib. Sosial şəbəkələr, onlayn media platformaları və bloqçuluq fərdi fikirlərin daha sürətli yayılmasına şərait yaradıb. Bu, cəmiyyət daxilində plüralizmin güclənməsinə səbəb olub.
Dövlət qurumlarının sosial şəbəkələrdə aktivliyi, rəsmi məlumatların operativ paylaşılması və elektron hökumət xidmətlərinin genişləndirilməsi məlumat azadlığının praktik təzahürü kimi çıxış edir. Vətəndaşların suallarına onlayn cavab mexanizmləri dövlət-cəmiyyət dialoqunun yeni formatını formalaşdırır.
Azərbaycan üçün fikir və söz azadlığının inkişafı informasiya təhlükəsizliyi məsələsindən ayrı düşünülmür. Xüsusilə postmünaqişə dövründə informasiya müharibəsi, dezinformasiya kampaniyaları və xarici təsir cəhdləri reallıqdır. Bu səbəbdən dövlət azad informasiya mühiti ilə milli təhlükəsizlik arasında balans siyasəti yürütməyə çalışır.
Rəsmi mövqe ondan ibarətdir ki, azadlıq anarxiya demək deyil və məlumatın yayılmasında məsuliyyət prinsipi əsas götürülməlidir. Bu yanaşma beynəlxalq təcrübədə də geniş yayılıb.
Azərbaycanda ictimai müzakirə mədəniyyətinin formalaşdırılması fikir plüralizminin mühüm göstəricisidir. Qeyri-hökumət təşkilatları, ekspert icmaları, analitik mərkəzlər və akademik mühit ictimai rəyin formalaşmasında fəal rol oynayır.
Televiziya debatları, açıq diskussiyalar, dəyirmi masalar və onlayn platformalar fərqli baxışların ifadəsinə imkan yaradır. Bu proseslər cəmiyyətin siyasi və sosial yetkinliyinin artmasına töhfə verir.
44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycan informasiya siyasətində yeni mərhələyə keçib. Dövlət quruculuğu, bərpa və reinteqrasiya prosesləri ilə bağlı ictimaiyyətin məlumatlandırılması prioritet istiqamətə çevrilib. Şəffaflıq və operativlik bu mərhələnin əsas prinsipləridir.
Azad edilmiş ərazilərdə aparılan işlər barədə ictimaiyyətə mütəmadi məlumat verilməsi məlumat azadlığının real tətbiqi kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycanda fikir, söz və məlumat azadlığının inkişaf etdirilməsi mərhələli və kompleks prosesdir. Dövlət bu sahədə hüquqi, institusional və texnoloji mexanizmlər formalaşdıraraq plüralist və məsuliyyətli informasiya mühitinin qurulmasını hədəfləyir. Güclü dövlət - azad və məlumatlı cəmiyyət üzərində qurulur.

Lamiyə Cəbrayılova

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap edilmişdir.