Ailəsinə özünü sübut etməyə çalışan uşaq bunun çarə olduğunu düşünür... ARAŞDIRMA

Son 10 ildə sürətlə artan və təsirini davam etdirən maddə asılılığı bu gün bütün dünyanın ortaq probleminə çevrilib. Asılılıq yaradan maddələrin asanlıqla əldə edilməsi və insanları tez bir zamanda aludəçiyə çevirməsi də yüksək halların artmasına səbəb olur. Maddələrin və onun üzərində edilən ticarətin getdikcə daha çox müxtəlifliyini qeyd etməmək olmaz. Narkotik maddələrdən sui-istifadə insanların gündəlik həyatına böyük təsir göstərir və xüsusilə gənclər arasında spirt və maddə istifadəsi günü-gündən artır. Bu maddələrin istifadəsi fərdlərə həm fiziki, həm də ruhi cəhətdən zərər verir. Fərdlər bu maddələrin təsiri ilə ətrafdakı insanlara da zərər verə, müxtəlif sosial problemlər yaşaya bilərlər.
Bu gün demək olar ki, bütün dünya buna qarşı səfərbər olub. Ölkəmizdə bu məsələyə çox qoruyucu münasibət var.
İndiki dövrdə xüsusilə gənc nəsil öz problemləri ilə üzləşib, onların həlli yollarını axtarmaq əvəzinə, onlardan tez bir zamanda necə qurtulacağını düşünür. Təəssüf ki, bir çox ailələr depressiyaya düşdüyünü anlamadan övladının narkotikə aludə olduğunu öyrənirlər. Hər bir hal üçün bu barədə danışmaq çətindir, bu zaman valideynlərin laqeydliyi nəzərə çarpır. Ailəsinə özünü sübut etməyə çalışan uşaq, bunun çarə olduğunu düşünür. Bundan əlavə, yanlış dost dairəsi də mühüm rol oynayır. Ailədən diqqət ala bilməyən uşaq, özünü qazanc mənbəyi etməyə çalışan dostlarının diqqətini çəkir. Əvvəlcə maraq və şirnikləndirmə ilə istifadə edilən aşağı büdcəli maddələr, təəssüf ki, gələcəkdə öz yerini asılılığa buraxır. Daha sonra "yeraltı dünyada" istehsal olunan dərmanlar insanı qane etmədiyi üçün daha bahalı maddələrə üz tutur.
Narkotiklərin asılılıq yaradan maddələr var və bu səbəblər fərdlərdə daimi istək oyadır. Bu maddələrin istifadəsi davamlı xarakter aldıqda, asılılıq tam formalaşır. Fərdlər özlərini "asılı" kimi qələmə verməzlər, amma davamlı olaraq spirtli içki və ya narkotik istifadə edənlər aludə olurlar.
Fərdlər aludəçi olduqlarını qəbul etmir və müxtəlif bəhanələr gətirərək bu maddələrdən istifadə etməyə davam edirlər. Çox kədərləndikləri, xoşbəxt olduqları və ya sadəcə vaxt keçirmək istədiklərində belə, spirtli içkilərə və narkotiklərə müraciət edirlər. Bu vəziyyətin fərdlərin ictimai həyatlarını və öz bədənlərini narahat edəcək bir çox fərqli təsiri ola bilər.
Beyində hansısa bölgənin stimullaşdırılması nəticəsində insanlar istər-istəməz müxtəlif faktorlara yapışır və alkoqol və ya narkomaniyaya meylli olurlar. Bu vəziyyət fərdlərin gündəlik həyatlarını təsir etməyə başlamadan əvvəl insanların dəstək alması faydalıdır. Əks halda, fərdlər ailə, dostlar və sosial dairələrdə böyük problemlər yaşaya bilər.
Hətta özünə zərər verməyə meylli olan insanlar, spirtli içkilərin və narkotiklərin təsiri altında beyin funksiyalarının zədələnməsi səbəbindən düşünməkdə çətinlik çəkirlər. Bu, həm gündəlik həyata, həm də fərdin bədəninə ciddi təsir göstərir.
Asılılıq qısa müddətdə baş verir. Zaman keçdikcə insanlar istifadə etdikləri maddə üzərində nəzarəti itirir və maddəsiz həyat sürə bilmirlər. Hər halda, hər hansı bir şəraitdə maddəni almaq üçün güclü bir istək və arzu hiss edirlər. Asılılıq zamanla tolerantlıq inkişaf etdirir. Tolerantlıq insanın istifadə etdiyi stimullaşdırıcıya daha çox təsir etmək üçün onun dozasını artırması və vaxtının çox hissəsini həmin maddənin axtarışına sərf etməsidir. Maddəyə çatmaq mümkün olmadıqda, fiziki və ruhi əlamətlər meydana gəlir. Bu simptomlar çəkilmə simptomlarıdır. Bu simptomlar istifadə olunan maddənin növünə görə dəyişir.
Maddələrdən istifadə istənilən yaşda, istənilən cinsdə, istənilən sosial-iqtisadi səviyyədə və istənilən cəmiyyətdə baş verə bilər. Hər kəs maddə istifadəsi və maddə axtarışı ilə məşğul ola bilər. Bununla belə, nəsil münaqişəsi, sosial təzyiq və xüsusilə də yeniyetməlik dövrünün gətirdiyi depressiyalar səbəbiylə yeniyetmələr ən çox maddə istifadəsi riski altındadır. Narkotikdən istifadə edənlərin sayı günü-gündən artır, istifadə yaşı isə azalır.
Risk altında olan yeniyetmələrin maddə istifadə etmə səbəblərində ilk növbədə maraq hissi gəlir və bu hiss onları yeni axtarışlara aparır. Bu gənclərə daha çox maddə istifadə edən dostlar mühitində rast gəlinir. Bu mühitlərdə dostların təzyiqi və qrupda qalmaq istəyi ilə özlərini aid olduqları qrupa sübut etmək istəyirlər. Bundan əlavə, fərqli görünmək, həmyaşıdları tərəfindən həddindən artıq təsirlənmək maddə istifadəsinin başlamasında ən böyük amillərdir. Bu amillərlə yanaşı risk altında olan gənclərin ailə strukturları da önəmlidir. Həddindən artıq qoruyucu və ya maraqsız valideynin olması, ailədaxili ünsiyyətin olmaması, dağılmış və ya boşanmış ailələr, valideynin itirilməsi və ya ailədə bir maddə istifadə edənin olması kimi təsirlər maddə istifadəsinə səbəb olur.
Maddələrdən istifadə edən insanların çoxu üçün həddindən artıq etibarsızlıq, özünə inam zəifliyi, narahatlıq və depressiya yaşaması adi haldır. Güvənsizliyini, zəifliyini, uğursuzluğunu bağlamaq, yaşadığı problem və bəlalardan uzaqlaşmaqda onun üçün xilaskar maddədir. Cəmiyyətdə hörmətli, sevilən, uğurlu və üstün bir insan olmaq arzusu ilə ətrafdan gözlədiyi diqqəti və sevgini tapa bilməyən insanlar dərman və stimullaşdırıcıların yaratdığı xəyallarla qarşılaşdıqları xəyal qırıqlığından xilas olmağa çalışırlar. Azadlıq və muxtariyyət anlayışını qeyri-məhdud hesab edən, yaşadıqları cəmiyyətin qoyduğu məsuliyyətlərdən qaçan bəzi insanlar narkotikdən istifadəni öz azadlığının və muxtariyyətinin əlaməti hesab edirlər.
Maddə istifadəsi ailə münasibətlərinin pozulmasına və ailələrin dağılmasına səbəb olur. Maddələrdən istifadə edən fərdlər iş gücünü itirir və ya məktəb həyatı pozulur. Maddədən istifadə etmək üçün həddindən artıq xərclər baş verir. Onlar şüursuz maliyyə qərarları qəbul edərək iqtisadi itkilər yaşayırlar. Üstəlik, sosial qaydalara zidd gedərək hüquqi problemlər yarada bilərlər.
Maddə istifadəsi zehni və iradəni fəaliyyətsizləşdirir. İnsanı normal həyatından və davranışından uzaqlaşdırır. Bu, insanın qavrayış qabiliyyətinin pisləşməsinə, diqqətin yayınmasına, somatik və fiziki simptomlara və bir sıra əlaqəli xəstəliklərə səbəb olur. Asılılığın sonrakı mərhələlərində maddənin həddindən artıq dozası bu şəkildə zəhərlənməyə və ölümə səbəb olur.
Maddə istifadəsindən şübhələndiyiniz şəxslərdə diqqət etməli olduğunuz əlamətlər aşağıdakılardır:
məktəbi və ya işi tamamilə tərk etmək;
dostlarını tez-tez dəyişir və ya dostlarından tamamilə uzaqlaşır;
heç nə ilə maraqlanmır və hər şeydən uzaqlaşır;
bəzən şən, sakit, bəzən isə qəzəbli və aqressiv davranışlar sərgiləyir;
özünə qulluq və təmizliyə fikir verməmək;
çox pul xərcləmək;
tərləmə və titrəmə;
çəki itirmək;
bədəndə çapıqlar və qaşınma izləri, dəri rənginin dəyişməsi, iltihablı çapıqlar;
konsentrasiyanın olmaması, yaddaş itkisi, huşunu itirmə, halüsinasiyalar;
Maddələrdən istifadə edən bəzi şəxslərdə bu əlamətlər açıq şəkildə görünsə də, bəzi şəxslərdə heç bir əlamət olmaya bilər. Lakin bəzən yuxarıda sadalanan bu simptomlar maddə istifadəsi ilə bağlı olmaya bilər. Xüsusilə valideynlər uşaqlarında bir fərq gördükdə, yetkinlik kimi digər səbəblərdən asılı olmayaraq, bu davranışların birbaşa maddə istifadəsindən qaynaqlandığını düşünərək reaksiya göstərə bilərlər. Belə hallar valideyn-övlad münasibətlərinə xələl gətirə və ailə daxilində etibarın itirilməsinə səbəb ola bilər.
Maddələrdən istifadə etdiyini öyrəndiyiniz şəxsə necə yanaşmanız vacibdir. Maddədən istifadə edən şəxs heç vaxt mühakimə edilməməli və tənqid edilməməlidir. Maddə istifadəsinin mənfi təsirləri izah edilməli və gələcəkdə yarada biləcək mənfi nəticələrin dərk edilməsinə köməklik göstərilməlidir. Bu insanlara qarşı qəzəb və s. duyğularınızı nəzarət altında saxlamalı və hadisələrə emosional deyil, real perspektivdən yanaşmalısınız.
Əmr vermək, qorxutmaq, əxlaqi izahatlar vermək, hədələmək faydasızdır. Bunun əvəzinə, müalicə almağı və maddəni tərk etmək üçün bir mütəxəssisdən kömək almağı vurğulamalısınız.
Unudulmamalıdır ki, asılılığın müalicəsi çox uzun proseslərdə həllinə çatan bir xəstəlikdir. Bunun üçün sakit və səbirli olmağa çalışmaq lazımdır. Müalicə prosesi də, müalicədən sonrakı proses də vacibdir. Müalicə və sağalmadan sonra ehtiyat tədbirləri görmək lazımdır. Lazımi tədbirlər görülməsə, maddə asılılığı olan şəxs müalicədən bir müddət sonra yenidən narkotik istifadə etmək istəyi ilə maddə axtara bilər və belə hallarda asılılıq yenidən başlaya bilər.

Röyalə Xəyal