Azyaşlının inkişafına izlədikləri necə təsir edir?

Ölkəmizdə  80 % insan  söhbət  əsnasında  yerli kanalları izləmədiyini, bu kanallardakı verilişlərin lazımsız, zərərli olduğunu dilə gətirir. Bu qədər adam izləmir, hətta, qınayırsa, verilişlər haradan yığır bu qədər reytinqi? 
İllərdir bayağı dediyimiz, Azərbaycan  ailə-məişət  standartlarına uyğun olmayan onlarla veriliş efiri zəbt edib. Formatı da anlamaqda çətinlik çəkirik. Yardımlaşmaq, itkinlərin  axtarışı  proqramlarında qəfil bir şəxs oturdub, ona ər axtrarırlar.Toplum eynilikdən sıxılır, fərqlilik axtarırsa, bəlkə, ümumiyyətlə,  formatı dəyişdirək ?  
Yetişkinlər az-çox məsələnin ciddiyyətini qavrayır. Təsir altına düşmürlər. Azyaşlılar necə olacaq bəs?
Heç də gec saatlarda olmayan "Şou" proqramları yayınlanmazdan əvvəl gərək "Azyaşlıları ekrandan uzaqlaşdırın" bildirişi ilə başlasın. Yoxsa uşağınızın geyim zövqünün pozulmasından, leksikasının dəyişməsindən, bayağı mahnılar oxumasından kanal məsuliyyət daşımayacaq. 
1956-cı il fevralın 14-də ölkəmizin ictimai həyatına qədəm qoyan televiziya qısa müddət ərzində fəaliyyətə başlaması ilə ən təsirli və geniş yayılmış kütləvi kommunikasiya vasitəsinə çevrilmişdir.
Televiziya qısa müddət ərzində cəmiyyətə yayılmış auditoriya ilə bütün təbəqələrdən və hər təbəqədən olan insanlara müraciət edən asudə vaxt fəaliyyəti keyfiyyətini qazanıb. Zaman televiziyanı təkcə fərdlərə deyil, həm də cəmiyyətə və mədəniyyətə təsir gücünə malik olan mühüm sosiallaşma agentinə çevirib. 
Televiziyanın fərdlərə və cəmiyyətə mənfi təsirləri haqqında danışaq. Başlanğıcda insanların həyatını asanlaşdıran və ətraf mühitə nəzarət etməkdə çox mühüm funksiyaları yerinə yetirən texnologiya, xüsusilə son yüz ildə sürətli bir dəyişikliyə məruz qalmışdır. Bəşəriyyət təbiəti idarə etmək səyində böyük ölçüdə uğur qazansa da, bu dəfə təbiətdən qat-qat amansız bir gücün quluna çevrilib. Ağa məqamında olan insan öz yaradıcısı olan qulunun əsiri olub. 
Şübhəsiz bir həqiqətdir ki, fərdlərin rəftar və davranışlarına təsir və istiqamətləndirmə gücünə malik olan ən qabaqcıl texnoloji inkişaflardan biri də səs və görüntülərin dalğalar şəklində ötürülməsi və yayımlanması prinsipinə əsaslanan televiziyadır. Texnologiyanın bəşəriyyətə verdiyi ən böyük hədiyyələrdən biri olan bu ecazkar alət şüurlu və məqsədə uyğun istifadə edilmədikdə insanlarda, xüsusən də uşaqlarda çox ciddi mənfi təsirlərə səbəb ola bilər.

Uşaqların dərsə laqeyd yanaşmasına səbəb olur

Ailələrin uşaqlarının televizora baxmasını planlaşdırmaq üçün məlumat və imkanların olmaması bəzi uşaqların vaxtlarının çoxunu televizor qarşısında keçirməsinə səbəb olur. Bu, belə uşaqların dərslərinə laqeyd yanaşmasına və uğursuzluqlara səbəb olur.
Uşağın sosial  inkişafına  mənfi təsir edir.
Televiziya uşaqları sosial və psixoloji inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən oyun və dost mühitlərindən uzaqlaşdırır. Bu mühitlərin təmin etdiyi sosial qarşılıqlı əlaqədən uzaq olmaq uşağın sonrakı həyatında sosial münasibətlər qurma uğuruna mənfi təsir göstərir. Bəzən bu neqativlər uşağın bütün yetkin həyatı boyu davam edəcək qalıcı izlər qoya bilər.

Uşağın fizioloji  inkişafına  mənfi təsir edir

Televiziya reklamları xüsusilə uşaqlar arasında istehlak meyllərinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Televiziya reklamlarının cəlbediciliyi uşaqların şokoladlı-şirniyyatlı qidalara marağını və onlara olan həvəsini artırır. Heyrətamiz görüntülər və səs effektləri ilə reklam edilən bu cür qidaların uşaqların sağlam və balanslı qidalanması baxımından əhəmiyyətinin az olduğunu söyləmək olmaz. Qida dəyəri az olan və ya heç olmayan bu cür qidaların həddindən artıq istehlakı uşaqlarda balanssız qidalanmaya, onlarda iştahsızlığa səbəb olur. Bu vəziyyət, sağlam fizioloji inkişaf üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən və uşaqlıqda çox miqdarda qəbul edilməsi lazım olan tərəvəz və meyvələr kimi qida dəyəri çox yüksək olan qidaların adekvat istehlakının qarşısını alır.
Digər tərəfdən uşağın saatlarla ekran qarşısında hərəkətsiz qalması da uşaqların sağlam istiqamətdə fizioloji inkişafına mane olur. Bu həddindən artıq hərəkətsizlik və qeyri-kafi idman fəaliyyətləri balanslı və qeyri-sağlam qidalanma vərdişlərinə əlavə olunduqda bəzi fiziki inkişaf pozuqluqları; Əzələ, sinir və skelet sistemlərində bu səbəblərə əsaslanan bəzi disfunksiyalar və inkişaf pozğunluqları tez-tez baş verə bilər. Xüsusilə Amerika Birləşmiş Ştatları və bəzi Qərbi Avropa ölkələrində sadalanan səbəblərlə sıx bağlı olan "piylənmə" xəstəliyi digər amillərlə yanaşı, uşaqlar üçün geniş ictimaiyyəti təhdid edən sosial xəstəlik ölçüsünə çatıb. Sosial, iqtisadi və siyasi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələr sırasına qoşulmaq uğrunda mübarizə aparan ölkəmizdə bu vəziyyət yuxarıda qeyd etdiyimiz ölkələrdə olduğu kimi, hələ də geniş ictimaiyyəti təhdid edəcək səviyyəyə çatmayıb. Bununla belə, vurğulamaq lazımdır ki, piylənmə ölkəmizdə çox da uzaq olmayan gələcəkdə sosial xəstəliyə çevrilmək riski altındadır.

Uşağın psixoloji inkişafına mənfi təsir edir

Uşağın dostluq və oyun qrupları içində ola bilməməsi, uşaqların sağlam şəxsiyyət kimi formalaşması üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən paylaşma, dostluq, yaxın münasibətlər, güvən kimi yalnız bu mühitlərdə öyrənilə bilən hisslərin qarşısını alır.
Bundan əlavə, televiziya uşaqların aqressivlik meyllərini və aqressiv davranışların tezliyini artırır. Ekranlarda tez-tez görünən və çox vaxt reallıqdan qopan döyüş, zorakılıq, qan və göz yaşı səhnələri uşaqlarda aqressiv və xoşagəlməz şəxsiyyətin formalaşmasına səbəb olur. Normal ölçülərdə sərgilənsə belə, uşaqların psixi sağlamlığında və psixoloji inkişafında ciddi problemlər yarada bilən bu cür səhnələr; utopik və qeyri-real yozumlarla sərgiləndikdə isə onların uşağın sosial-psixoloji şəxsiyyətində yaratdığı saxtakarlıq və yaralar hədsiz dərəcədə artır. Bu cür zərərli təsirlərə məruz qalan uşaqlar üçün sosial mühitlərdə dostları, ailəsi və digər fərdlərlə sağlam və arzu olunan əlaqələr qurmaq və inkişaf etdirmək çox çətin olacaq.
Bütün bunlardan əlavə, bəlkə də televiziyanın uşaqların sosial və psixoloji inkişafında yarada biləcəyi ən böyük mənfi cəhət bu cihazın müəyyən etməyə meylli uşaqlara təqdim etdiyi rasional və qeyri-real material modelləri ilə bağlıdır. Uşaqlıq dövrləri kiçik insan fərdlərinin özlərini tanıya biləcəkləri nümunəvi model axtarışında olduqları dövrlərdir.
Bu identifikasiya meyli uşaqların şəxsiyyətinin inkişafı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Lakin bu qiymətləndirmə uşaqlarda yuxarıda qeyd olunan meyllərin uyğun və düzgün kanallara yönəldilməsi dərəcəsində etibarlıdır. Əks halda şüursuz və təsadüfi seçilmiş yanlış modellər uşaqların şəxsiyyət inkişafının sağlam olmayan təməllər üzərində formalaşmasına səbəb ola bilər.
Uşaqların cinsi inkişafına televiziyanın təsiri

Televiziya uşaqların sosial, psixoloji və bioloji inkişafına, həmçinin cinsi inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Televiziya ekranlarında həddindən artıq ədəbsiz səhnələr, pornoqrafik görüntülər və erotik filmlər uşaqlarda cinsi istəklərin vaxtından əvvəl oyanmasına və onların ətraf mühitə erkən cinsi maraq göstərməsinə səbəb olur. Bütün bunlar uşaqların cinsi yetkinlik yaşına olması lazım olduğundan çox tez girməsinə səbəb olur.
Cəmiyyətimizdə seksuallığın müəyyən qədər pozulsa da, hələ də tabu olduğu yadına düşəndə; Bir tərəfdən erkən stimullaşdırılan təbii cinsi istəklərin təzyiqi altında olan uşaq, digər tərəfdən də cəmiyyətin dəyər və normalarının maneələri ilə qarşılaşdıqda təəccüblənəcək. Uşağın belə bir dilemma qarşısında düşəcəyi psixoloji münaqişəni proqnozlaşdırmaq çətin olmamalıdır. Bunlara ölkəmizdə uşaq və gənclər üçün kifayət qədər və sağlam cinsi məlumatların olmaması da əlavə olunduqda vəziyyət daha da çətinləşir.
Seksuallıq fenomeni bəzən real tərəfləri ilə, bəzən də pozğunluğu və bütün detalları ilə televiziya ekranlarında əks olunur. Bütün bunları müşahidə edən uşaq ailəsinin və yaxın ətrafının "həya və günah" xarakteristikası ilə qarşılaşdıqda çaşqınlıq və ziddiyyətə düşəcək. Sonrakı mərhələlərdə o, özünü, ailəsini, ətrafını və ekranda göstərilənləri sorğulamağa başlayacaq. Nəticədə ekranlarda tez-tez təkrarlanan "belə hadisələr normaldır, təbiidir, hətta olması ehtimalı var" mesajı üstünlük təşkil edəcək. Bu vəziyyətdə uşaq yaxın ətrafı haqqında şübhələnməyə başlayacaq. Bu cür dilemmalara düşən uşaqlar tez-tez yaxın ətrafları haqqında mühakimə yürütəcəklər: "Onlar ya dünyada nə baş verdiyini bilmirlər, ya da məni axmaq hesab edirlər!...". Bütün bunlar uşaqların cinsi kimliyinin formalaşmasında təhriflərə səbəb olmaqla yanaşı, həm də uşaqların öz ailələrinə qarşı hiss və münasibətlərinə mənfi təsir göstərəcək.

Əfsanə Səlimi