“Ermənistanın sarkal coğrafiyası” - saxta, uydurma, xəstə mifik təsəvvürlərin əsassızlığı

29 Noyabr 2019 12:19 Sosial

Əvvəli 15 noyabr tarixli sayımızda

(V məqalə)

"Arcax - zəbt edilmiş ərazi deyil, qəhrəmanlarımızın qanı bahasına qaytarılmış doğma Vətənimizdir. Bütöv və birləşmiş Ermənistanın yaradılması Arsaxın Ermənistana birləşdirilməsindən başlayır. Bu adi şüar deyil, həyat amalımızdır." (ermənilərin Kilikiya evinin baş keşişi bedros keşişyanın (I aram, 1947) 26 may 2019-cu il tarixli çıxışından.)

Qərbi Azərbaycanın sərhədləri hüdudunda yayılmış yerli müsəlman-türk kökənli əhalisinin ibadət-ziyarət ocağı kimi müqəddəs ruhsal-duyğusal, sarkal düşüncə məkanlarının zənginliyi həm də dini-irfanı dünyagörüşünə yiyələnmiş din xadimlərinin, irfan nümayəndələrinin, sarkal duyğu daşıyıcılarının minilliklər boyu çəkdikləri zəhmət hesabına mümkün olmuşdur. Coğrafi məkan baxımından qədim Türk ruhsal və Alban məbədlərinin yerləşdiyi bu ərazilər, onlara bitişik əski məzarlıqlar (maddi-tarixi nümunələr timsalında) nəzərə alınmaqla kökənli müsəlman-türk əhalisinin dini-sarkal irsinin paylanması və bu zənginliyin miqyası ayrı-ayrı nahiyələr üzrə fərqli olsa da, ümumilikdə bütün bölgənin yaşayış məntəqələrini əhatə etmişdir. Sonrakı yüzilliklərdə bu maddi-mənəvi xəzinəyə əlavə edilmiş məzar daşları, ilahi ruhun-duyğların sığındığı ocaqlar, türbə və məbədlər, müqəddəs ziyarətgahlar, dua edilən məqamlar və pirlər... bölgə əhalisinin duyğusal dərketmə səviyyəsinin zənginləşməsinə, nəsildən-nəsilə müqəddəs əmanətlə ötürülməsi ilə nəticələnmişdir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bu sahədə yerli din xadimlərinin, bu maddi-mənəvi irsin qoruyucularının (həm də həyatları hesabına) də böyük zəhməti olub.

Bu baxımdan Mehri, Qarakisə və Amasiya nahiyələri də istisnalıq təşkil etmir. Hətta bu ərazilərdə bir sıra yer adları mistik-sarkal mənalar daşıyır. Belə ki, Mehri nahiyəsinin Nüvədi kəndində "Seyid ocağı", Amasiyanın Molla Musa kəndi, Güllübulaq və Oxçuoğlu kəndlərində "Seyidlər ocağı", "Kilsə yeri"... bu kimi toponimlər məhz müsəlman-türk qövmünə məxsus və minilliklər boyunca yaşatdığı tarixi-coğrafi səciyyə daşıyan dini-irfani ünvanlardır.

Mehri nahiyəsinin Əlidərəsi kəndində Kərbəlayi Allahyar Qulu oğlu (1830-1945) ərəb-fars dillərini mükəmməl bilməklə yanaşı həm də "Hafizi-Quran" idi. El arasında dini-irfani təlimlərlə məşqul olurdu. Onun bacısı uşaqları Mir Haşım, Mir Məhəmməd, Mir Sadıq, Mir Adil (o, müharibədən geri qayıtmamışdır) bu təlimlə dini təhsilə yiyələnmiş və ətraf kəndlərdə böyük hörmət sahibi olmuşlar. Mir Haşım rus dilini də mükəmməl bilmiş, şəriət dərslərində dünyəvi bilgiləri də tədris etmişdir.

1930-cu illərdə bu ailələrə qarşı hay kilsəsi və hay-daşnak hakimiyyəti tərəfindən güclü təzyiqlər edildiyindən onlar məcburi surətdə Gəncə şəhərinə köçürülmüş və orada "Qarabağlar məhəlləsi"ndə yaşamışlar. Atasından hərtərəfli təhsil almış Fatimə Mir Haşım qızı (1916-1993) bu şəhərdə də dini-irfani təlimlərlə məşğul olmuşdur.

"Gıhı dərəsi" Mehri nahiyəsində iri ərazilərindən biri olmaqla bir sıra kəndləri özündə birləşdirir. Bu kəndlərdə məşhur din xadimləri az olmayıb. Kurud kəndində (Gıhı kəndindən 7 km aralı) mükəmməl dini təhsil alan Hacıyevlər ailəsi mahalda xüsusi hörmətlə seçiliblər. Hay-daşnak hakimiyyətinin təzyiqi ilə 1937-ci ildə Molla Hacının atası həbs edilmiş, bir neçə ildən sonra buraxılsa da, sarsıntıya dözməyərək 1940-cı ildə vəfat etmişdir.

Tülülü kəndinin (Gıhı kəndindən 4 km aralıda yerləşən) İsmayılovlar nəslinin Cənubi Azərbaycanda dini təhsil almış nümayəndələri (Molla İsmayıl və babası) ərəb-fars dillərinə, dini biliklərə dair kənd mərəsələrində tədrislə məşğul olmuş, savadlı din xadimləri yetişdirmişlər.

Gıhı kəndinin tanınmış savadlı din xadimlərindən Molla Gəncəli Məmməd oğlu Məmmədov (1843-1927) və Molla Fərzalı Piriş oğlu Piriyev (1846-1933) "Gıhı dərəsi"nin kəndlərində dini-irfani təlimlərin keçirilməsində, milli ibadət və mərasimlərin təşkilində, bölgənin sarkal maddi-mənəvi irsinin təbliğatçıları kimi çıxış etmişlər.

XIX əsrin 80-ci illərində Təbriz mahalından Mehri nahiyəsinə köç edən qardaşlar - Mir Mahmud Ağa, Seyid Mirata və Mir Bağır Ağa Nüvədi və Əlidərəsi kəndlərində məskunlaş, kənd mədrəsəsi açmış və orada orada şəriət dərsləri keçmişlər. Onların şəcərə davamçıları hər iki kənddə "Seyid ocağı"nın mühafizəçiləri - mücörüləri (Əlidərəsi kəndində Seyid Mir Kazım Mir Mahmud Ağa oğlu (1891-1926) olmuşlar.

1930-cu illərin milli faciəvi represiya həbslərini yaşayan Qərbi Azərbaycanın din xadimlərindən biri də Kurud kəndində (Gıhı kəndindən 7 km aralı) dini-irfani təlimlər ocağının banisi, Cənubi Azərbaycanda ali-dini təhsil görmüş Axund Hacı (Hacıyevlər nəslinin ulu babası) olmuşdur. Onun həbs edilməsinə daşnak hay kilsəsi və hakimiyyəti də maraqlı idi, qısa müddətdə həbs edilsə də, sonradan buraxılmış və gizli də olsa irfani təsəvvüflərini davam etdirmişdir.

Zəngəzur bölgəsinin Qarakisə (sonralar Sisyan adlandırılıb) nahiyəsinin Urud kəndi də tarixi-coğrafi və maddi irsinin qədimliyi ilə fərqlənməklə el hörmətinə layiq olan ruhsal-irfani din xadimlərinin yeri kimi də məşhur olmuşdur. Bu kənddə Seyid Mir İsmayıl Mir Qafar oğlu (1874-1954) "Seyid ocağı" kimi tanınan və bölgənin sarkal irs nümunəsi olan bu şəxsin qəbri üzərində tikilmiş gümbəz 1988-1990-cı illərdə hay-daşnak quldurları tərəfindən dağıdılımışdır. 1920-1930-cu illərin repressiya illərində dini-irfani ədəbiyyat nümunələrinin, kitablarının qoruyucusu olan Molla Tahir Rəfi oğlu (1878-1963) bu əsərləri arı pətəklərində gizlətməyə məcbur olsa da, 1950-ci illərdə həbs edilmişdir. Cənubi Azərbaycanda və İraqın Nəcəf şəhərində mükəmməl dini təhsil almış Mirzə Hüseyn Tahir də (1865-1937) siyasi təqiblərdən yaxa qurtara bilməmiş, onun qiymətli dini ədəbiyyat kitabları Bazarçay çayında məhv edilmişdir. Bu barədə kəndin yaşlı sakinlərindən Həşim Tahir oğlu (1870-1956) Muradxan Həşim oğluna (1926) bildirmişdir.

Amasiya nahiyəsinin Güllübulaq kəndindəki "Seyidlər ocağı"nın banisi Cənubi Azərbaycandan iki əsr əvvəl bu yerə köçmüş Seyid Muxtar qoyub. O, altı qardaşdan biri kimi təkcə bu kənddə kiminsə təsərrüfatında çalışıb, çox dindar və əmin bir kəs kimi hörmət qazanıb. Kiçik qardaşı onun dalınca gələndə kənd camaatına məlum olub ki, Muxtar Hz. Məhəmmədin şəcərə davamçılarındandır. Bir neçə il tək yaşadıqdan sonra bu kənddən Gülbahar adlı xanımla ailə qurub, iki oğlu (Ələsgər, Ələkbər) və bir qızı (Havabəyim) olub. Bu nəsilin yurd yeri indinin özündə elin-obanın ziyarət etdiyi və iman gətirdiyi ocaqlardan biridir.

Bu kənddə başqa bir ocaq isə "Seyid Əyyub ocağı" idi.

Ümumiyyətlə, Güllübulaq kəndi Qərbi Azərbaycanın zəngin dini-sarkal və irfani düşüncə tərzinə malik məkanlarından idi. Təsadüfi deyil ki, bu kənddə olan axundlar - Kərbəlayi İsmayıl Məşədi Əhməd oğlu, Hacı Əli Kərbəlayi Abbas oğlu, Hüseyn Məşədi Rza oğlu, Məhəmməd Məmmədhəsən oğlu, Abdulla Hacı Əli oğlu (1927-ci ildə 25 yaşında vəfat edib, Xoy şəhərində ali dini rütbə (müştəhid) almışdır), eləcə də Hacı Rəsul Məşədi Adıgözəl oğlu mükəmməl dini təlimlərin tədrisini, irfani təlim-tərbiyənin təbliğini açdıqları məktəblərdə-mədrəsələrdə həyata keçirmişlər. Bu təlimlərdə kəndin qadınları da (Surə Qurbanova, Fatma Ağakişiyeva, Əmənə və Həlimə Hüseynova bacıları) dini diliklərə yiyələnmişlər. Mədrəsələrdə dini təhsili başa vuranların əlinə "Qurani-Kərimi" bağlayardılar, qohum-əqrabalar bu münasibətlə onlara hədiyyələr verərdilər.

Bu mövzulu söhbətləri kənd sakini Fatma Niftalı qızı (1892-1979) daha çox edərdi.

Nahiyənin Qaraməmmədli kəndi (1980-cı ildə bu toponim haylar tərəfindən dəyişdirilərək "Meğraşed" adlandırılıb, mənası "çox ballı yer" deməkdir) Qərbi Azərbaycanın Türkiyə Cumhuriyyəti ilə (Kars vilayəti hüdudlarında) sərhəddə yerləşir (1 km aralıda). Əhalisi əsasən "Seyid ailələri" olub, dini ibadətlərə üstünlük veriblər. Lakin 1830-cu illərdə şar Rusiyasının fitvası ilə buraya Cənubi Azərbaycandan köçürülərək məskunlaşdırılan 20-30 hay ailəsinə etiraz əlaməti kimi "govurlarla bir yerdə yaşamaq" istəməmiş və köçüb 12-13 km aralıda yerləşən Əhmədabad kəndində (indiki Gümrü şəhərində) yurd salmışlar.

Qədim Albaniya dövlətinin türkdilli tayfalarının əski ocağı kimi Güllübulaq kəndi Gümrü-Arpagöl yolu üstündə yerləşməklə Gümrü şəhərindən 12-13 km cənubdadır. Bu kənd həm də dini təhsilin, mədrəsə təliminin, ruhsal-duyğusal tərbiyənin təşəkkül tapdığı yaşayış məntəqələrindən biri olub, XVIII- XX əsrlərdə. Bu kəndin "Hüseynli tayfası"nın ağsaqqalı Hacı Rəsul oğlunun (1768-1847) vəsiyyətinə görə, ulu əcdadlarının Cənubi Azərbaycandan bu yerlərə köç etməsinə bir səbəb də Alban məbədinin ibadət yeri kimi yararlığı idi.

Keçən əsrin əvvəllərində bu kənddə Cənubi Azərbaycandan gələn Məhəmməd Sadiq bin Məmməd Qasım oğlu Məmməd Qərib oğlunun evində yaşayıb və mədrəsədə şəriətdən dərs keçib, kəndin məclislərində iştirak edib, "Qurani-Şərif"in fəzilətlərini təbliğ edib, hafizlərin yetişməsində xidməti olub. Məmməd Qasım oğlunun həyat yoldaşı sadabəyim xanımın dediyinə görə Molla Məhəmməd öz doğma yurduna qayıdanda gecə ikən üstündə "Bismillah" yazılmış rəsmi yadigar olaraq bizə verdi, oğlum İbrahimə həmin rəsmi rəngləməyə kömək etdi. Bu rəsm hazırda ocağın nəvəsi Molla Paşa Qərib oğlunun (1929) evində saxlanılır. Sovet hakimiyyəti illərində də dini-tədris və irfani təlimlər unudulmamıdır. Bu sahədə Molla Mahmud Məhəmməd oğlunun (1882-1973) əməyi böyük olmuşdur. O, Axund İsmayılın yanında mükəmməl təhsil almışdır, güclü səsi və yanıqlı avazı, "Qurani-Hafiz" olub, ərəb-fars dillərini mükəmməl bilirdi. Son illərində təəssüflə deyirdi:

-Mən heyfslənirəm ki, bildiklərimi çoxlarına öyrədə bilmədim, məndən az öyrəndilər.

Əslən bu kənddən olan Nizami Hüseyn oğlu Məmmədov (1958) xatırlayır ki, Axund İsmayılın dini savadı yüksək olsa da, tələbkarlığı da vardı, şagirdlərindən olmuş ata babam Molla Mahmud "Quranı-Kərimi" düz oxumadığı, səlis tələffüz etmədiyi üçün onun əl barmaqlarını sındırmışdı. Axund İsmayılın mədrəsə şagirdlərindən biri Molla Allahverdi də dini-ruhsal dünyagörüşünə yiyələnmişdi.

Nahiyə əhalisinin imanlı-irfani ruhunun təşəkkülündə müsəlman-türk dünyasının maddi-mənəvi irsinin təbliği sahəsində görülən işlər də öz rolunu oynamışdır. Bu xüsusda Güllübulaq kənd sakini Molla Paşa Mahmud oğlunun da əməyi az olmayıb. Elin-obanın məclislərində yaxından iştirak etməklə həm də qəbirstanlıqda məzar daşlarının hazırlanması, nəqşlənməsi, yazılması ilə bağlı mərasim tədbirlərinin müəllifi idi.

Məhz bu xidmətləri Amasiya rayonunun hay-daşnak xislətli rəhbər işçilərinin hədəfinə tuş gəlib. 1971-ci ildə rayon XDS-nin İcraiyyə Komitəsinin sədri Akopyan onu çağıraraq bildirir ki, məzar daşlarına ay-ulduz və türk nişanlarını həkk etməkdən əl çək. Daşnaka cavab verilir ki, əgər biz Türküksə, nişanımız da Türk nişanı olmalıdır...

(Yazının hazırlanmasında Qərbi Azərbaycanın Mehri rayonu, Əlidərəsi, Gıhı və Nüvədi kənd sakinlərii Nargilə İmaməli qızının (1929), Səfixan Xəlil oğlu Gəncəliyevin (1936), Zəhra Mir Kazım qızının (1926), Qarakisə rayonu, Urud kənd sakini Hilal Muradxan oğlu Tahirlinin (1949), Amasiya rayonu, Güllübulaq kənd sakinləri Molla Paşa Mahmud oğlu Qəribovun (1929), Əhməd Məmməd oğlu Rzayevin (1964) məlumatlarından istifadə edilmişdir.)

Qismət Yunusoğlu,

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi

Təklifinizi, şikayətinizi bizə yazın. Sizi dinlərik. 055 634 88 31