“Erməni qardaşlığı” cəmiyyətinin uydurma “Ermənistan dünya kartoqrafiyasında”kı rolu

“Erməni qardaşlığı” cəmiyyətinin uydurma “Ermənistan dünya kartoqrafiyasında”kı rolu

"Babil hökmdarı Navuxodonosor e.ə.586-cı ildə  Yerusəlim (Qüds) şəhərində müqəddəs Süleyman məbədini   

yerlə-yeksan etdikdən sonra yəhudilərin bir hissəsin  "Ermənistan"a qovmuşdur."

Ceyms Tisso (1836-1902), fransalı rəssam.

(Hayların məşhur bəstəkarı Aram Xaçaturyan (1903-1978),"qədim erməni xalq

musiqisinin   banisi" Aram Meranqulyan (1902-1967, Naxçıvan qəzası, Ordubad

nahiyəsi, Çənnəb kəndində doğulub), rəssam-qadın  Qayane Xaçaturyan (1902-

2009)... yəhidi mənşəli  ermənilərdir." (müəllif)

Dini təşkilatlanma yolu ilə  hay ibtidai insan sürüsü cəmiyyətinin birliyini və  idarəedilməsini təmin etmək məqsədini həyata keçirmək yollarını, üsullarını  yəhudilərdən  və "Bibliya"dan  əxz etdiyini, öyrəndiyini hay kilsəsi bildirməsə də  bu yöndə əməli addımlar, işarələr, nümunələr kifayət qədərdir. Bunlardan biri də "erməni qardaşlığı"nın ("mxitariyan  birliyi") yaradılmasıdır. Erməni yazılı ədəbiyyatının yaradıcısı hesab edilən keşiş, yazıçı, tərcüməçi Mxitar Sebastasi İtaliyada 1701-ci ildə erməni katolik  kilsə (erməni apaostol kilsəsi ilə yanaşı fəaliyyət göstərən) nümayəndələrinin birliyini-"orden"ini yaratmış və 1717-ci ildən sonra Venetsiya şəhəri yaxınlığındakı San-Ladzaro adasında (eləcə də Avstriyanın paytaxtı Vyana şəhərində) bu günümüzədək öz işlərini (dünya haylarının istimai-siyasi, hərbi-strateji, mədəni-elmi məqsədlərinin əlaqəndirilməsi, kilsə-feodal ədəbiyyatının yaradılması istiqamətində) həyata keçirməkdədirlər. Qərbi Avropada və ABŞ-da yaşayan katolik erməni patriarxlığının himayəsində olan "mxitariyan  qardaşlığı"nın  bilavasitə əhatə dairəsi (fəaliyyəti) dünyanı əhatə etsə də, əsas hədəfləri Kiçik Asiya yarımadası, Aralıq dənizinin şərq hissəsi, Yaxın Şərq ölkələri əraziləri (dövlətləri) hüdudlarındadır. "Erməni qardaşlığı" cəmiyyəti tərəfindən görülən uydurma, saxta işlərdən biri də  "Böyük Ermənistan"a aid olan tarix, coğrafi  əsərlərin yazılması və bu istiqamətdə  xəritə, təsvir, qravür, illistürasiya materiallarının ortaya çıxarılması, dünya ictimaiyyətini öz məkrli niyyətlərinə (Anadolu yaylasının, Cənubi Azərbaycan, Naxçıvan və dağlıq Qarabağ ərazilərinə qarşı iddialarının əsaslandırılmasına) kökləməkdir. Hay kilsəsinin nəzarəti və ümumi təşkilatçılığı ilə həyata keçirilən bu işlərin "həqiqiliyinə", "etibarlığına" şübhə olmasın deyə  "erməni qardaşlığı"  əsas ideya-tarixi mənbə kimi müqəddəs  "Bibliya"ya əsaslandıqlarını iddia edirlər və əsas tarixi-coğrafi nəşrlərini Qərbi Avropanın (Roma, Bizans imperiyasının, Fransa və Böyük Britaniya dini ocaqlarında saxlanılan mənbələrə istinad etməklə) ali məktəb, katolik kilsə, muzey, kitabxanaları və şəxsi kolleksiyalardan əldə etdiyi nadir nüsxələə əsaslandıqlarını bildirirlər.  

Bu baxımdan diqqəti cəlb edən saxta çap nümunələrindən biri Emmanuel Bouenə  (1694-1767) aid edilən "Yerin cənnəti"nin təsviri və orada  "Böyük Ermənistan"ın ərazisinin göstərilməsidir. Xəritə "Bibliya"nın "Əhdi-Cədid" bölümünün (İsa peyğəmbərə aid hissəsi)  hökmlərinin ifadəsini əks etdirir, xülasədə deyilir. Guya "Böyük Ermənistan" dünyanın cənnət məkanının mərkəzidir, Nuh peyğəmbərin gəmisi  Ağrı dağda (Anadolu yaylasının ən uca zirvəsi- 5137 m, haylar onu  Ararat zirvəsi adlandırır) qalmaqdadır və bu yer Dəclə və Fərat çaylarının mənbə hissəsini, Van və Urmiya göllərinin arasını  əhatə edir. Təbii ki, bu təsvirin verilməsi göründüyü kimi, dini-fəlsəfi mülahizələrə, mistik dünyagürüşünə istinad edildiyindən, eləcə də hay tacirlərinin Böyük Britaniyanın Ost-Hind şirkətlərində aparıcı mövqe tutduğlarından həmin təsvirdə "Böyük Ermənistan" sözünün əlavə edilməsi o qədər də təəccüblü deyil. Daha sonra, elə "Bibliya"nın özündə dünyanın su altında qalması və Nuh peyğəmdərin gəmisinin durduğu yer  Mesapotamiya ərazisi kimi göstərilmişdir. Eləcə də, hayların iddia etdikləri "Ararat zirvəsi"nin Nuhun gəmisinin oxşarı olmağı uydurmasına rəğmən, hay kilsəsi və sürüsü  yaxşı olar ki, Xəzər dənizinin şərqindəki, Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistan dövlətlərinin sərhəddində, Manqışlaq yarımadası ilə Aral dənizi arasında yerləşən qədim  Üst-Yurd platosuna da nəzər  yetirsinlər.

Başqa bir məsələ isə dini-sxolostik və mistik-fəlsəfi  müddəala əsasən  kartoqrafik təsvir vasitəsinin  hazırlanması ilə orta əsrlərin səyyarlarının və xəritəşünaslarının coğrafi-planalma və yerquluşu-xəritələşdirmə işlərinin görülməsi arasında hansı fərqlərin olduğunu izah etməyə ehtiyac yoxdur.  İngilis kartoqrafı E.Bouenin 1780-ci ildə nəşr etdiyi bu xəritəsi onun  müxtəlif atlaslarına daxil edilmişdir.  Maraqlı bir cəhəti də qeyd edək ki, E.Bouen 1747-ci ildə çar etdirdiyi, qravür və akvarellə işlədiyi "Avropanın xəritəsi"ndə "Böyük Ermənistan"ın iddia olunan ərazisi  "Türkiyə Anadolusu" kimi göstərilmişdir.

Haşiyə. E.Bouen həm də qravür şəkillərinin müəllifi olub, İngiltərədə  II Qeorqun və Fransada XV Lüdovikin sarayında 1714-1767-ci illər ərzində coğrafiyaçı kimi onların sifarişini yerinə yetirib. 1736-1776-cı illərdə Kiçik Asiya, Qafqaz və İran ərazilərinin xəritəsini işləmişdir. Onun işlərini ölümündən sonra oğlu Tomas (1790-cı ildə vəfat edib) davam etdirib, şagirdləri sırasında məşhur kartoqraflar Tomas Kitçekin  (1719-1784) və  Tomas Cefferisin (1719-1781) adları çəkilir.

Hay kilsəsinin "mxitarian ordeni"nə    aid edilən növbəti uydurma xəritənin müəllifi fransalı kartoqraf Filip Buaşın (1770-1773) "Müqəddəslərin həyatı ilə tanışlıq xəritəsi"dir. Paris şəhərində S.Poqosyanın şəxsi kolleksiyasından götürülmüş bu nümunənin giriş hissəsində bildirilir ki,  xəritənin məzmunu "Bibliya"da bəhs edən dini-əfsanəvi  hadisələrin mistik təsəvvürünə əsaslanır və iddia edilir ki, "Yerin cənnəti" ("Ədn cənnəti") "Böyük Ermənistan" ərazisidir (Van və Urmiya gölləri arasında hövzə) və "Bibliya"da adı çəkilən ölkələr xəritədə  təsvir edilib, Nuh peyğəmbərin şəcərəsinin adları da qeyd edilib.

Fransalı kartoqpaf  Jan Batist Burqinon de Anvilin (1697-1782) "Asiya Türkiyəsinin yeni xəritəsi" London şəhərində 1794-cü ildə  çar edilib. Bu nəşrdən də öz isətəklərini reallaşdırmağı əldən burtaxmayan hay kilsəsi   belə  yozur ki, guya bu xəritə Osmanlı və Fars imperiyaları arasında bölüşdürülən  "Böyük Ermənistan"ın ərazilərinin təsvirinə həsr edilib  və guya  "Azərbaycan İran əyaləti kimi göstərilib."

Haşiyə. J.B. Anvil coğrafiyaçı və xəritəşünas kimi 15 yaşında "Qədim yunan xəritəsini" tərtib edib, 22 yaşında Fransa Kral sarayında qulluq göstərib, hersoq Orleanskinin şəxsi katibi işləyib,  1773-cü ildə Paris Akademiyasının üzvü, 1775-ci ildə adyunkt-akademik olub, 1749-cu ildə Peterburq Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü seçilib. 1751-ci ildə  Rusiya İmperiya Akademiyasının prezidenti qraf K.T.Razumovskiyə  (1728-1803)   yazdığı məktubla  "Rusiya İmperiya atlası"na    rəy vermişdir.   

Yuxarıda qeyd edilənlərdən ümumi bir nəticə çıxarmaq olar ki, hay kilsəsinin və ibtidai insan sürüsünün  "Böyük Ermənistan"la bağlı dünyaya yaydıqları saxta, uydurma və yalan iddialarını ilk növbədə "Bibliya" ilə bağlamağa cəhd göstərirlər vu müqəddəs kitabın hökmlərini əsas götürürlər, öz saxta mülahizələrini "həqiqət donu"na bürümək üçün. 

Ancaq bir cəhəti də unutmayaq ki, "Bibliya"da   uydurma və saxta Ermənistan barədə  heç bir kəlmə də işlənilməmişdir. Bu barədə növbəti yazımızda.

"Babil hökmdarı Navuxodonosor e.ə.586-cı ildə                     

Yerusəlim (Qüds) şəhərində müqəddəs Süleyman məbədini   

yerlə-yeksan etdikdən sonra yəhudilərin bir hissəsini                                                         

"Ermənistan"a qovmuşdur."

Ceyms Tisso (1836-1902), fransalı rəssam.

(Hayların məşhur bəstəkarı Aram Xaçaturyan (1903-1978),"qədim erməni xalq

musiqisinin   banisi" Aram Meranqulyan (1902-1967, Naxçıvan qəzası, Ordubad

nahiyəsi, Çənnəb kəndində doğulub), rəssam-qadın  Qayane Xaçaturyan (1902-

2009)... yəhidi mənşəli  ermənilərdir." (müəllif)

Dini təşkilatlanma yolu ilə  hay ibtidai insan sürüsü cəmiyyətinin birliyini və  idarəedilməsini təmin etmək məqsədini həyata keçirmək yollarını, üsullarını  yəhudilərdən  və "Bibliya"dan  əxz etdiyini, öyrəndiyini hay kilsəsi bildirməsə də  bu yöndə əməli addımlar, işarələr, nümunələr kifayət qədərdir. Bunlardan biri də "erməni qardaşlığı"nın ("mxitariyan  birliyi") yaradılmasıdır. Erməni yazılı ədəbiyyatının yaradıcısı hesab edilən keşiş, yazıçı, tərcüməçi Mxitar Sebastasi İtaliyada 1701-ci ildə erməni katolik  kilsə (erməni apaostol kilsəsi ilə yanaşı fəaliyyət göstərən) nümayəndələrinin birliyini-"orden"ini yaratmış və 1717-ci ildən sonra Venetsiya şəhəri yaxınlığındakı San-Ladzaro adasında (eləcə də Avstriyanın paytaxtı Vyana şəhərində) bu günümüzədək öz işlərini (dünya haylarının istimai-siyasi, hərbi-strateji, mədəni-elmi məqsədlərinin əlaqəndirilməsi, kilsə-feodal ədəbiyyatının yaradılması istiqamətində) həyata keçirməkdədirlər. Qərbi Avropada və ABŞ-da yaşayan katolik erməni patriarxlığının himayəsində olan "mxitariyan  qardaşlığı"nın  bilavasitə əhatə dairəsi (fəaliyyəti) dünyanı əhatə etsə də, əsas hədəfləri Kiçik Asiya yarımadası, Aralıq dənizinin şərq hissəsi, Yaxın Şərq ölkələri əraziləri (dövlətləri) hüdudlarındadır. "Erməni qardaşlığı" cəmiyyəti tərəfindən görülən uydurma, saxta işlərdən biri də  "Böyük Ermənistan"a aid olan tarix, coğrafi  əsərlərin yazılması və bu istiqamətdə  xəritə, təsvir, qravür, illistürasiya materiallarının ortaya çıxarılması, dünya ictimaiyyətini öz məkrli niyyətlərinə (Anadolu yaylasının, Cənubi Azərbaycan, Naxçıvan və dağlıq Qarabağ ərazilərinə qarşı iddialarının əsaslandırılmasına) kökləməkdir. Hay kilsəsinin nəzarəti və ümumi təşkilatçılığı ilə həyata keçirilən bu işlərin "həqiqiliyinə", "etibarlığına" şübhə olmasın deyə  "erməni qardaşlığı"  əsas ideya-tarixi mənbə kimi müqəddəs  "Bibliya"ya əsaslandıqlarını iddia edirlər və əsas tarixi-coğrafi nəşrlərini Qərbi Avropanın (Roma, Bizans imperiyasının, Fransa və Böyük Britaniya dini ocaqlarında saxlanılan mənbələrə istinad etməklə) ali məktəb, katolik kilsə, muzey, kitabxanaları və şəxsi kolleksiyalardan əldə etdiyi nadir nüsxələə əsaslandıqlarını bildirirlər.  

Bu baxımdan diqqəti cəlb edən saxta çap nümunələrindən biri Emmanuel Bouenə  (1694-1767) aid edilən "Yerin cənnəti"nin təsviri və orada  "Böyük Ermənistan"ın ərazisinin göstərilməsidir. Xəritə "Bibliya"nın "Əhdi-Cədid" bölümünün (İsa peyğəmbərə aid hissəsi)  hökmlərinin ifadəsini əks etdirir, xülasədə deyilir. Guya "Böyük Ermənistan" dünyanın cənnət məkanının mərkəzidir, Nuh peyğəmbərin gəmisi  Ağrı dağda (Anadolu yaylasının ən uca zirvəsi- 5137 m, haylar onu  Ararat zirvəsi adlandırır) qalmaqdadır və bu yer Dəclə və Fərat çaylarının mənbə hissəsini, Van və Urmiya göllərinin arasını  əhatə edir. Təbii ki, bu təsvirin verilməsi göründüyü kimi, dini-fəlsəfi mülahizələrə, mistik dünyagürüşünə istinad edildiyindən, eləcə də hay tacirlərinin Böyük Britaniyanın Ost-Hind şirkətlərində aparıcı mövqe tutduğlarından həmin təsvirdə "Böyük Ermənistan" sözünün əlavə edilməsi o qədər də təəccüblü deyil. Daha sonra, elə "Bibliya"nın özündə dünyanın su altında qalması və Nuh peyğəmdərin gəmisinin durduğu yer  Mesapotamiya ərazisi kimi göstərilmişdir. Eləcə də, hayların iddia etdikləri "Ararat zirvəsi"nin Nuhun gəmisinin oxşarı olmağı uydurmasına rəğmən, hay kilsəsi və sürüsü  yaxşı olar ki, Xəzər dənizinin şərqindəki, Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistan dövlətlərinin sərhəddində, Manqışlaq yarımadası ilə Aral dənizi arasında yerləşən qədim  Üst-Yurd platosuna da nəzər  yetirsinlər.

Başqa bir məsələ isə dini-sxolostik və mistik-fəlsəfi  müddəala əsasən  kartoqrafik təsvir vasitəsinin  hazırlanması ilə orta əsrlərin səyyarlarının və xəritəşünaslarının coğrafi-planalma və yerquluşu-xəritələşdirmə işlərinin görülməsi arasında hansı fərqlərin olduğunu izah etməyə ehtiyac yoxdur.  İngilis kartoqrafı E.Bouenin 1780-ci ildə nəşr etdiyi bu xəritəsi onun  müxtəlif atlaslarına daxil edilmişdir.  Maraqlı bir cəhəti də qeyd edək ki, E.Bouen 1747-ci ildə çar etdirdiyi, qravür və akvarellə işlədiyi "Avropanın xəritəsi"ndə "Böyük Ermənistan"ın iddia olunan ərazisi  "Türkiyə Anadolusu" kimi göstərilmişdir.

Haşiyə. E.Bouen həm də qravür şəkillərinin müəllifi olub, İngiltərədə  II Qeorqun və Fransada XV Lüdovikin sarayında 1714-1767-ci illər ərzində coğrafiyaçı kimi onların sifarişini yerinə yetirib. 1736-1776-cı illərdə Kiçik Asiya, Qafqaz və İran ərazilərinin xəritəsini işləmişdir. Onun işlərini ölümündən sonra oğlu Tomas (1790-cı ildə vəfat edib) davam etdirib, şagirdləri sırasında məşhur kartoqraflar Tomas Kitçekin  (1719-1784) və  Tomas Cefferisin (1719-1781) adları çəkilir.

Hay kilsəsinin "mxitarian ordeni"nə    aid edilən növbəti uydurma xəritənin müəllifi fransalı kartoqraf Filip Buaşın (1770-1773) "Müqəddəslərin həyatı ilə tanışlıq xəritəsi"dir. Paris şəhərində S.Poqosyanın şəxsi kolleksiyasından götürülmüş bu nümunənin giriş hissəsində bildirilir ki,  xəritənin məzmunu "Bibliya"da bəhs edən dini-əfsanəvi  hadisələrin mistik təsəvvürünə əsaslanır və iddia edilir ki, "Yerin cənnəti" ("Ədn cənnəti") "Böyük Ermənistan" ərazisidir (Van və Urmiya gölləri arasında hövzə) və "Bibliya"da adı çəkilən ölkələr xəritədə  təsvir edilib, Nuh peyğəmbərin şəcərəsinin adları da qeyd edilib.

Fransalı kartoqpaf  Jan Batist Burqinon de Anvilin (1697-1782) "Asiya Türkiyəsinin yeni xəritəsi" London şəhərində 1794-cü ildə  çar edilib. Bu nəşrdən də öz isətəklərini reallaşdırmağı əldən burtaxmayan hay kilsəsi   belə  yozur ki, guya bu xəritə Osmanlı və Fars imperiyaları arasında bölüşdürülən  "Böyük Ermənistan"ın ərazilərinin təsvirinə həsr edilib  və guya  "Azərbaycan İran əyaləti kimi göstərilib."

Haşiyə. J.B. Anvil coğrafiyaçı və xəritəşünas kimi 15 yaşında "Qədim yunan xəritəsini" tərtib edib, 22 yaşında Fransa Kral sarayında qulluq göstərib, hersoq Orleanskinin şəxsi katibi işləyib,  1773-cü ildə Paris Akademiyasının üzvü, 1775-ci ildə adyunkt-akademik olub, 1749-cu ildə Peterburq Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü seçilib. 1751-ci ildə  Rusiya İmperiya Akademiyasının prezidenti qraf K.T.Razumovskiyə  (1728-1803)   yazdığı məktubla  "Rusiya İmperiya atlası"na    rəy vermişdir.   

Yuxarıda qeyd edilənlərdən ümumi bir nəticə çıxarmaq olar ki, hay kilsəsinin və ibtidai insan sürüsünün  "Böyük Ermənistan"la bağlı dünyaya yaydıqları saxta, uydurma və yalan iddialarını ilk növbədə "Bibliya" ilə bağlamağa cəhd göstərirlər vu müqəddəs kitabın hökmlərini əsas götürürlər, öz saxta mülahizələrini "həqiqət donu"na bürümək üçün. 

Ancaq bir cəhəti də unutmayaq ki, "Bibliya"da   uydurma və saxta Ermənistan barədə  heç bir kəlmə də işlənilməmişdir. Bu barədə növbəti yazımızda.

    Qismət Yunusoğlu,

                               Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi (050.372.60.08.)

Emmanuel Bouenə aid  "Yerin cənnəti" xəritəsi

                              Osmanlı İmperiyasının 1481-1683-cü