Züleyxa Nadir yazır... Mənəviyyat işığını söndürənlər
Evlənib ailə qurmaq Yaradanın insana bəxş etdiyi bir vəzifədi. Hər xalq bu vəzifəni bir cür yerinə yetirir, özünün adət-ənənəsinə uyğun toy edib, evlənir. Avropalılarla asiyalıların adətlərində köklü fərq olduğu kimi, məsələn, hind ailəsi ilə azərbaycanlı ailəsində, yaxud da afrikalılarla avstraliyalılar arasında bu izdivacın fərqi həmin millətin öz tarixi keçmişindən gələn ənənəyə söykənməsindədi. Qədimdə xalqların çox sadə formada yerinə yetirilən evlənmə ritualı zaman keçdikcə dövrün tələbinə uyğun yenilənib, müasir formada qəlibə salınaraq iki əks cinsin sevgi hisslərinə “yüklənmiş” duyğu cücərtilərinin “ailə” adlı balaca “dövlət”də böyüməsi ilə müşaiyət olunub.
Züleyxa Nadir
Mənəviyyat işığını söndürənlər
Göz önündə sevgi olmaz
Evlənib ailə qurmaq Yaradanın insana bəxş etdiyi bir vəzifədi. Hər xalq bu vəzifəni bir cür yerinə yetirir, özünün adət-ənənəsinə uyğun toy edib, evlənir. Avropalılarla asiyalıların adətlərində köklü fərq olduğu kimi, məsələn, hind ailəsi ilə azərbaycanlı ailəsində, yaxud da afrikalılarla avstraliyalılar arasında bu izdivacın fərqi həmin millətin öz tarixi keçmişindən gələn ənənəyə söykənməsindədi. Qədimdə xalqların çox sadə formada yerinə yetirilən evlənmə ritualı zaman keçdikcə dövrün tələbinə uyğun yenilənib, müasir formada qəlibə salınaraq iki əks cinsin sevgi hisslərinə "yüklənmiş" duyğu cücərtilərinin "ailə" adlı balaca "dövlət"də böyüməsi ilə müşaiyət olunub.
Bəzən deyirlər ki, sevmədən evlənmək olmaz. Yaxud da belə fikirlər səslənir ki, evləndiyin adamı mütləq sevməlisən. Eləsi də tapılır ki, ürəyini verdiyi adamdan başqasını sevə bilməyəcəyini israr edir. Bütün bunlar çox yaxşıdı. Sevgi ali hissdi, insani duyğudu. Allah da insanı sevə-sevə yaradıb və həmin sevgidən öz yaratdığına pay verdiyi üçündür ki, bu gün belə fikirlər səslənir. Bəs, bu sevginin bütövləşməsi üçün hansı formadan istifadə etmək daha məqbuldu?
Söhbət azərbaycanlılardan gedirsə, demək olar ki, onlar yüz illər boyu ailə dəyərlərini bəşəri dəyərlərdən üstün tutublar. Çəkinmədən deyə bilərəm ki, bizim millət üçün evlənmək həm məsuliyyət, həm də xoşbəxtliyin bir formasıdı. Bir cütlüyün evlənməsi üçün öncə elçilik, sonra nişan və toy olur ( istisnalar var, əlbəttə). Və bütün bu mərasimlərin önündə, eləcə də sonunda çox ali hisslər, duyğular yer alır...
Əslində belə uzaqdan başlamağımın səbəbi bu gün Türkiyənin televiziya kanallarında yayınlanan evlənmə proqramlarına gedən azərbaycanlılardı. Bir neçə il əvvəl Azərbaycan televiziyalarında da belə verilişlər var idi. Nə yaxşı ki, çox uzun çəkmədi. Doğrudu, millətin mentaliteti ilə üst-üstə düşməyən, müraciət edənlərin xarakterinin zəif tərəflərini nümayiş etdirən bu proqramlarda evlənənlər oldu. Amma sonralar məlum oldu ki, əksəriyyətinin evlilikləri çox uzun çəkməyib. Çünki verilişə müraciət edənlər əsil sevgi üzərində evlənmək yox, müəyyən maddi istəklərdən dolayı toy etmək arzusunda idi. Təbii ki, ekrandan bir dəfə görməklə yaxşı tanımadığın, ailəsinə bələd olmadığın biri ilə evlənməyin nəticəsi belə də olmalıdı. Bir neçə kasıb, imkansız ailənin övladına toy edən telekanalların bu addımı əslində reytinqə hesablanmışdı.
Dünyanın çox ölkələrinin televiziyalarında evlənmə proqramları var. Amma Azərbaycan Avropa deyil, axı, nə də Cənubi Amerika sakinləri ilə eyni cür addımlaya bilməz. Braziliyada bu proqrama çıxan qadınlar hətta çimərlik paltarında ekrandan boy verirlər. Bu, o ölkənin insanları üçün adi haldı. Amma biz başqayıq. Hər nə qədər müasirləşsək də millətin kökündə olan bir mənəviyyat işığı var ki, onu söndürmək olmaz.
İllərdi Türkiyə kanallarında bu tip proqramlar yayınlanır. Bizim evlənmə proqramlarının iştirakçılarından fərqli olaraq türklər fikirlərini daha sərbəst, məqsədlərini daha aydın deyə bilirlər. Hətta iki nəfərin evlənməsi üçün studiyada aylarla müzakirələr gedir. Bəzən də bir nəfər 5-10 adama elçi düşür, yaxud da əksinə.
Telekanallar bu proqramlardan yaxşıca qazanırlar. Aparıcıların əldə etdikləri gəlirin məbləği çox böyük rəqəmlərlə ifadə olunur. Bu baxımdan "Esra Erolla... evlən mənimlə" verilişi ölkə efirində rekorda imza atıb. ATV- də ayın 22 günü yayınlanan proqram hər ay aparıcı Esra Erola və həyat yoldaşı Əli Özbirə 391 min 600 manat gəlir gətirir. Ona görə də yarım milyona yaxın qazanc əldə edən aparıcı hər verilişində çalışır ki, səmimiliyini qorusun, vicdanının səsinə qulaq assın, cütlüklərin evlənməsinə başdansovdu münasibət sərgiləməsin. Esra Erol və digər kanallarda yayınlanan evlənmə proqramları türk tamaşaçısı üçün artıq adiləşib, bir az da şou effekti verir. Əlbəttə, böyük ölkədi, 80 minə yaxın əhalisi və seçim etmək üçün geniş meydanı var.
Azərbaycanda isə belə proqram heç bir müsbət nəticə verə bilməz. Ona görə də televiziya vasitəsi ilə evlənməyə üstünlük verən bəzi azərbaycanlı qadınlar üz tuturlar həmin proqramlara, hətta onların arasında tanınmışlar da olur. Doğrusu, bu, şəxsən məndə bir Azərbaycan qadını olaraq xoşagəlməz hisslər oyadır. Eləcə də mənim kimi çoxlu sayda qadın və kişi var ki, həmyerlilərimizin ərə getmək üçün Türkiyəyə getməyinə, xüsusilə də ekrana çıxmağına müsbət yanaşmırlar.
Məsələ təkcə onların orda ərə getmək istəyində deyil. İş ondadır ki, bəzən bu qadınlar türk dilində təmiz danışmamaqlarından dolayı istehza və rişxənd obyektinə çevrilirlər. Bu, azmış kimi həm də elə tələblər irəli sürürlər ki, onlara elçi düşən də tapılmır. Tapılsa da həmin təsadüfü izdivac uzun sürmür. Təsadüfi evlilik dünyanın hər yerində yarı yolda qalır, sona qədər gedə bilmir.
Daha pisi odur ki, bəzən bizim qadınlar ora gedərkən qarşılarına başqa məqsəd qoyurlar. Yaxşı şərait, zəngin həyat arzularının reallaşmayacağını hiss edəndə isə yalana əl atırlar. Doğrudu, Türkiyədə azərbaycanlı qadınları sevirlər, dəyər verirlər. Çünki türk qadınları ilə bizim qadınların arasında əxlaq, savad, dünyagörüşü, eləcə də evdarlıq və ərinə, uşaqlarına qulluq etmək baxımından müəyyən fərq üstünlükləri var. Türkiyədəki qadınların 80-90 faizi siqaret çəkir. Bundan xoşhal olmayan türk kişiləri azərbaycanlı qadınlara meyl edirlər. Amma bu o demək deyil ki, sən burdan gedəsən qonşu ölkəyə və hansısa bir kişinin arvadı olmaq üçün cürbəcür yalanlara əl atasan. Bu, azərbaycanlıları aşağılamaqdı, azərbaycanlı qadına qarşı nifrət oyatmaqdı, azərbaycanlı xanımların əxlaqını, namusunu sıfıra endirməkdi. Əxlaq təkcə o deyil ki, hansısa bir kişinin yatağına girəsən. Xarakterindəki naqislikləri gedib başqa ölkənin televiziyasından milyonlara sərgiləmək ən pis əxlaqsızlıqdı.
Bir neşə il əvvəl tanıdığım bir qadını Esra Erolun proqramında gördüm. Heyrət və təəccüb içində izləməyə başladım. Çünki qadının evi, ailəsi, iki uşağı, gəlini var idi, ərindən də ayrılmamışdı. O isə özü haqqında məlumat verirdi ki, həyat yoldaşından boşanıb. Çoxlu pulu, Türkiyədə və Bakıda evi olan kişiyə ərə getmək istəyini elə rahatlqıla söyləyirdi ki, matım-qutum qurumuşdu.
Şəxsiyyətsizliyin (bəlkə də əxlaqsızlığın) kulminasiya nöqtəsi onda oldu ki, qadının Gəncədən zəng vurub həqiqəti söyləyən qaynı qardaşı arvadının iç üzünü açdı, yalanlarını corab söküyü kimi ortaya qoydu. Bundan sonra aparıcı da, proqramdakı iştirakçılar da qadını elə gəncəlilərin dediyi kimi "tulasufat" edib verilişdən qovdular. Tək özünü, ailəsini deyil, bütünlükdə azərbaycanlıları rəzil edən qadın bir daha nə Gəncədəki evinə, nə də Bakıya dönmədi. Allah bilir indi haralardadı?..
Əvvəllər azərbaycanlı analar oğullarını evləndirmək üçün qıza hamamda baxar və bəyəndiyini söyləyib onu oğluna məsləhət görərdi. Oğul da anasının seçdiyi qıza etriaz etməzdi. Məncə, hamamda qız bəyənib seçmək, televiziyada qıza elçi düşməkdən yaxşıdı. Çünki həmin izdivacın baş tutub-tutmayacağını uzaqbaşı 2-3 adam bilərdi. Televiziyada isə milyonlarla insanın gözü qarşısında kiməsə elçi düşmək, rədd cavabı almaq kişi qürurunun sındırılması, qadın şəxsiyyətinin və şərəfinin ucuzlaşması deməkdi.
Qədim türklərdə ailə çox vacib birlik hesab olunduğu üçün kişilər at minən, yaxşı qılınc oynadan, cəng meydanında döyüşən qadınlarla evlənməyə üstünlük verirdilər. Bu fakt Azərbaycan qadınları üçün də keçərlidir. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanınında əksini tapan Bamsı Beyrəklə Banu Çiçəyin döyüş səhnəsi Azərbaycan xalqının keçmişində evlənməyin, ailə qurmağın ötəri bir həvəs olmadığının təsdiqidir.
Ümumiyətlə qədim türk dastanlarında xanların, xaqanların və döyüşçülərin qadının önündə əyilməkləri hörmət və şərəf kimi qiymətləndirilib. Qadın ilahi varlıq ucalığına yüksəldilib. Bu gün isə bütün bu dəyərlər televiziyalarda şou elementinə çevrilərək öncə qadını qiymətdən salır, sonra da kişinin etibarını şübhə altına alır.
Milyonlarla insanın gözü önündə sevgi, məhəbbət, lap elə eşq macərası sərgiləmək ikiüzlülükdü, bunu yalnız filmlərdə, teatr tamaşalarında etmək olur. Ülvi duyğular, saf məhəbbət hissləri studiyalarda müzakirə edilməz. Sevginin pünhanı, həsrətin gizlini xoşbəxtliyə gedən yolun, ailəyə uzanan cığırın müqəddəs elementidi. Bu yolda insanı sona qədər aparan ali duyğulardı: sevgi, hörmət, diqqət və qayğı.
Bu duyğuları ekranlarda, efirlərdə hədiyyə kimi vermirlər...