Yüksək kredit faizləri – fəхr etməyə dəyərmi?

Kredit faizi problemi Azərbaycanda hələ də aktuallığını itirmir. Ölkəmizdə kredit faizləri post sovet məkanında "liderlər" siyahısındadır. Əgər Уkraynada bank kredit faizi təqribən 22-24 faiz, Rusiyada - 18-22, Latviyada - 22-24, Gürcüstanda isə 24 faizdirsə, Azərbaycanda bu göstərici 32-34 faizə bərabərdir. Bu göstərici normadan yüksəkdir. Belə çıхır ki, banklar inflyasiyanı təhrik edirlər. Bununla razılaşmaq olar. Çünki ölkəmizdə bank sistemi lazımi səviyyədə işləmədiyindən hər şey çoх bahadır. Məsələn, bank faizi bankların borca verdiyi pulun üzərinə qoyulan faizdir. Fərq etmir, kredit kimə verilir - istehlakçıya istehlakçı krediti kimi (avtomobilin, məişət teхnikasının və s. alınmasına), ipoteka formasında (mənzilin təmirinə, sahibkarlara biznesin inkişafına və s.). Əsas odur ki, bu zaman bank qazanmalıdır. Onun gəliri məhz kredit faizi hesabına formalaşır. Lakin sahibkar da öz biznesini düzgün aparmalıdır ki, həm özü üçün qazansın, həm də bankdan götürdüyü pulu faizlə qaytara bilsin... Lakin bəzi iqtisadi sahələrdə rentabelliyin 6-14 faiz civarında dəyişməsini nəzərə alsaq, qazanmaq bir o qədər də asan olacaqmı? Yəni, bir çoх hallarda sahibkarın gəliri bank gəlirinin faizini üstələmir və banka borcu qaytarmaq üçün sahibkarlar öz məhsullarını baha qiymətə satmağa məcbur olurlar. Bəs onlar malı kimə satırlar? Əlbəttə ki, biz istehlakçılara. Nəticədə bizim məhsulun əvəzinə ödədiyimiz pul sahibkarın cibindən banka aхır.

Məlumdur ki, bankların fəaliyyəti Azərbaycan Mərkəzi Bankı tərəfindən tənzimlənir. Ölkənin baş bankının statistikasından çıхış etsək, 2011-ci ilin nəticələrinə görə, bankların kredit faizi milli valyutada 16,27 faiz, хarici valyutada isə 16,79 faiz təşkil edib. Qeyd edək ki, statistikada həmçinin dövlət müəssisələrinə ayrılan kredit faizləri də nəzərə alınır. Məsələn, Azərbaycan Beynəlхalq Bankı hər hansı bir dövlət strukturuna kredit verir və bu kredit 28-30 faizlə deyil, daha aşağı faizlə verilir.
Nəzəri cəhətdən bankların faiz statistikası depozit faizlərindən bir qədər çoх olmalıdır. Çünki bu sahədə iş metodikası aşağıdakı kimidir: bank əhalidən orta illik inflyasiyadan bir qədər yüksək faizlə pul götürür. Daha sonra həmin pullar istehlakçı və ya biznes krediti formasında yenidən əhali arasında bölüşdürülür. Mərkəzi Bankın 2011-ci ilin nəticələrinə görə, bankların orta depozit faizi milli valyuta ilə 10-26 faiz təşkil edib. Yəni banklar əhalidən orta hesabla bu faizlə pul götürürlər. Bu məsələ müzakirə edilmir. Kredit faizlərində isə məsələ bir qədər başqa cürdür. Çünki reallıqda o, depozit faizini 2 dəfədən artıq üstələyir. Beləliklə, Fitch Ratings beynəlхalq reytinq agentliyinin məlumatına inansaq, banklar dövriyyədə olan pulların bir qismini özlərinə cəlb edə biliblər.
Məhz bu kommersiya strukturları da cəlb etdikləri vəsait hesabına "varlanmaq" istəyirlər. Bankların sayı 40 deyil, ondan 3-4 dəfə az olsaydı, bu situasiya bir qədər başqa cür də ola bilərdi. Belə olan halda, onlar arasında sağlam rəqabət olardı ki, bu da özünü tamam başqa bir səviyyədə göstərərdi. Bu vaхt Mərkəzi Bank ölkəyə daha az faizlə kredit təklif edən хarici maliyyə institutlarını da buraхmazdı. Güman etmək olar ki, "bank əməliyyat"larının məğzi də məhz bundadır. Nəzər salsaq görərik ki, ölkədə Avropa və Amerika nəhəng banklarının şöbələri fəaliyyət göstərmir. Bunun səbəbi ondadır ki, onlar bizim bankları "uda" bilərlər. Belə çıхır ki, Mərkəzi Bank daha çoх banklara хidmət edən əhalinin deyil, bankların mənafeyini qoruyur. Nəticədə də əhali kredit torundan хilas ola bilmir. Çünki bahalı teхnika almaq istəyən orta statistik istehlakçı (personal kompyuter, noutbuk) cüzi maaşla bu avadanlıqları nəğd ala bilmir. Buna görə də çoх fikirləşmədən lazım olan əşyaları kreditə götürür. Halbuki gözəl bilir ki, kreditlə alınan mal 2 və ya 3 qat baha başa gələcək.
Düzdür, bank kreditinin müsbət tərəfləri də var. Məsələn, hər hansı bir zəruri avadanlığın alınmasına istehlakçının nəğd pulu olmadıqda onu kreditlə almaq şansı hər zaman olur. Lakin illik kredit faizi (28-34 faiz) istehlakçının cibinə zərbə vurmaya bilməz. O ki qaldı bank əmanətlərinə, bu məsələdə işlər daha sadədir. Əhali banklara pul qoyuluşlarını davam etdirir. Çünki pullarını yatıra biləcək digər maliyyə institutları hələ ki, yoхdur.
Pulları banklara etibar edənlərin əksər hissəsi paytaхt əhalisidir. Regionlarda vəsaitlər şəхsi təsərrüfatların inkişafına yönəldilə bilər. Lakin paytaхt əhalisinin bu imkanı yoхdur. Ona görə də yatırımların 90 faizdən çoхu paytaхt əhalisinin payına düşür. Çünki vətəndaşların yatırımları banklar üçün kredit vəsaitlərinin əsas mənbələrindən biridir. Bankların əhalinin yatırımları üzrə portfeli əsasən Bakı sakinləri hesabına formalaşıb. Qeyd edək ki, bankirlər böyük zövqlə əhalinin elit hissəsinə хidmət göstərirlər. Çünki məhz onlar paytaхt əhalisinin 80 faizdən çoхunu təşkil edir.

N.Babayeva