Azərbaycanın enerji ixracında yeni imkanlar: Regional inteqrasiya nə vəd edir?-ÖZƏL
Azərbaycanın enerji ixracında yeni imkanlar: Regional inteqrasiya nə vəd edir?-ÖZƏL
Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan nümayəndələri Tbilisidə keçirilən Enerji Tənzimlənməsi üzrə Ümumdünya Forumu çərçivəsində üç ölkənin enerji sistemlərinin qarşılıqlı inteqrasiyası və Türkiyənin enerji şəbəkəsinə qoşulma imkanlarını müzakirə ediblər. Görüşdə regional enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi və enerji sistemlərinin Türkiyə şəbəkəsinə inteqrasiyası üçün mümkün addımlar nəzərdən keçirilib. Müzakirələr Ermənistanın PSRC, Gürcüstanın GNERC və Azərbaycanın AERA rəhbərlərinin iştirakı ilə baş tutub. Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan daha əvvəl Azərbaycan və Ermənistan enerji sistemlərinin TRIPP layihəsi çərçivəsində birləşdiriləcəyini açıqlamışdı.
Bu inteqrasiya Cənubi Qafqazın enerji bazarına nə verə bilər?
Azərbaycanın enerji sistemi üçün əsas iqtisadi faydalar nələrdir? Türkiyə şəbəkəsinə qoşulma enerji ixracı və tranzit imkanlarını necə dəyişə bilər? Azərbaycan-Ermənistan enerji bağlantısının iqtisadi əhəmiyyəti nədir?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri, iqtisadçı Akif Nəsirli Olaylar.az-a açıqlama verib:
"Bu inteqrasiya reallaşarsa, Cənubi Qafqazda ayrı-ayrı milli elektrik sistemlərindən daha çox bir-birini tamamlayan regional enerji bazarının formalaşmasına imkan yarada bilər. Sentyabrın 23-də Tbilisidə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın enerji tənzimləyicilərinin rəhbərləri regional sistemlərin daha sıx inteqrasiyasını və Türkiyənin enerji sistemi ilə əlaqələndirilməsinin mümkün addımlarını müzakirə ediblər. Hazırda bu, konkret tikinti qərarından daha çox inteqrasiya imkanlarının müzakirəsi mərhələsindədir.
Belə bir sistemin əsas üstünlüyü elektrik enerjisinin ölkələr arasında daha çevik ötürülməsi olar. Bir ölkədə istehsalın artıq olduğu, digərində isə tələbatın yüksəldiyi dövrlərdə elektrik mübadiləsi sistemlərin daha səmərəli işləməsinə kömək edə bilər. Xüsusilə günəş və külək enerjisinin payı artdıqca şəbəkələrin birləşdirilməsi dəyişkən istehsalın balanslaşdırılması üçün əhəmiyyət qazanır. Dünya Enerji Tənzimlənməsi Forumunun proqramında da regional enerji bazarlarının inteqrasiyası, şəbəkə investisiyaları, enerji saxlanc sistemləri və şəbəkənin çevikliyi əsas məsələlər arasında olub.
Azərbaycan üçün iqtisadi baxımdan ən mühüm imkanlardan biri elektrik enerjisinin ixrac coğrafiyasının genişlənməsidir. Türkiyə şəbəkəsinə çıxış yaranarsa, Azərbaycan elektrik enerjisinin yalnız qonşu bazarlara deyil, Türkiyə üzərindən daha geniş regional bazarlara çıxarılması üçün əlavə infrastruktur və kommersiya imkanları əldə edə bilər. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda, eləcə də Xəzər istiqamətində günəş və külək enerjisi layihələrinin genişlənməsi fonunda bu məsələ daha əhəmiyyətli olur. Azərbaycan və Türkiyə artıq elektrik bazarının inkişafı, interkonnektorlar, enerji saxlancı və yaşıl enerjinin ixracı üzrə əməkdaşlığı genişləndirirlər.
Burada Azərbaycanın başqa bir üstünlüyü ondan ibarətdir ki, ölkə gələcəkdə yalnız elektrik enerjisi istehsalçısı deyil, həm də regional enerji tranzit və balanslaşdırma mərkəzi rolunu gücləndirə bilər. Bunun üçün yeni ötürücü xətlər, interkonnektorlar, enerji saxlanc sistemləri və çevik generasiya gücləri lazımdır. Belə infrastruktur həm ixracdan gəlir əldə etməyə, həm də yerli elektrik sisteminin etibarlılığını artırmağa xidmət edə bilər.
Azərbaycan-Ermənistan enerji bağlantısının iqtisadi əhəmiyyəti isə ayrıca böyükdür. İki ölkənin elektrik sistemlərinin əlaqələndirilməsi elektrik enerjisinin qarşılıqlı mübadiləsi üçün texniki imkan yaratmaqla yanaşı, regionda enerji infrastrukturunun parçalanmasını azalda bilər. Bu, enerji sistemlərinin daha böyük bazar daxilində işləməsinə və investisiya layihələrinin regional miqyasda planlaşdırılmasına şərait yarada bilər. Ermənistan Baş nazirinin TRIPP çərçivəsində belə bir bağlantının nəzərdə tutulması barədə əvvəlki açıqlaması da bu perspektivi siyasi gündəmə gətirib, lakin konkret texniki və kommersiya mexanizmlərinin necə qurulacağı hələ ayrıca razılaşdırılmalıdır.
Azərbaycan baxımından ən mühüm məsələ odur ki, bu inteqrasiya sadəcə elektrik xəttinin çəkilməsi ilə məhdudlaşmasın. Vahid texniki standartlar, elektrik ticarəti qaydaları, ötürmə tarifləri, balanslaşdırma mexanizmləri və investisiyaların qorunması üzrə uyğunlaşdırılmış qaydalar yaradılmalıdır. Əks halda fiziki bağlantı olsa belə, elektrik enerjisinin sərbəst və kommersiya baxımından səmərəli mübadiləsi məhdud qala bilər.
Nəticədə, Azərbaycan üçün potensial iqtisadi qazanc üç istiqamətdə formalaşa bilər: elektrik ixracı üçün yeni bazarların açılması, regional tranzit və enerji ticarətindən gəlir əldə edilməsi və bərpa olunan enerjinin daha böyük şəbəkəyə inteqrasiyasının asanlaşması. Cənubi Qafqaz üçün isə əsas nəticə elektrik enerjisinin istehsalı və ötürülməsində daha çevik regional bazarın yaranması ola bilər. Lakin bunun real iqtisadi nəticəyə çevrilməsi siyasi razılaşmalardan əlavə, uzunmüddətli investisiya, texniki sinxronizasiya və vahid tənzimləmə qaydalarının yaradılmasından asılı olacaq".
Zeynəb Mustafazadə