8 nəfər illərlə orada kilidli qaldı - ŞOK gerçək üzə çıxdı
1991-ci ildə ABŞ-ın Arizona ştatındakı Sonora səhrasında inşa edilən nəhəng şüşə konstruksiya "Biosphere 2" layihəsinə ev sahibliyi edib. Xarici aləmdən hava, su və qida axınının tamamilə kəsildiyi sistemdə 8 tədqiqatçı iki il ərzində özünü təmin edən qapalı ekosistemdə yaşamağa çalışıb. Lakin təcrübə zamanı gözlənilməz problem ortaya çıxıb: oksigen səviyyəsi kəskin şəkildə azalıb.
Musavat.com xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, təxminən 2 min kvadratmetr sahədə qurulan "Biosphere 2" kompleksində tropik meşə, okean, mərcan rifləri, savanna, manqrov bataqlığı və səhra olmaqla müxtəlif təbii mühitlər yaradılmışdı.
Kompleksdə həmçinin tədqiqatçıların qida yetişdirdiyi kənd təsərrüfatı sahəsi və yaşayış bölmələri yerləşirdi. Tədqiqatçılar qidalarının böyük hissəsini özləri istehsal edir, su və havanı isə sistem daxilində təkrar dövriyyəyə buraxırdılar.
Sistemdə havanın keyfiyyəti ölçüldükdə əvvəlcə normal hesab olunan 21 faiz oksigen səviyyəsinin 16 ay ərzində tədricən 14,2 faizə qədər azaldığı müəyyənləşib.
Bu göstərici təxminən 4 min metr yüksəklikdə yaşamağa bərabər atmosfer şəraiti yaradıb. Oksigenin azalması nəticəsində tədqiqatçılarda xroniki yorğunluq, nəfəs darlığı və yuxu apnesi kimi problemlər yaranıb.
Alimlər oksigenin hara itdiyini araşdırarkən iki əsas səbəb müəyyənləşdiriblər.
Bitkilərin daha sürətli böyüməsi üçün torpağa böyük miqdarda üzvi gübrə əlavə edilmişdi. Torpaqdakı mikroorqanizmlər bu maddələri parçalayarkən əhəmiyyətli miqdarda oksigen istehlak edib və karbon qazı əmələ gətirib.
Lakin yaranan karbon qazının hamısı havada qalmayıb.
Kompleksin beton divarlarında olan kalsium maddəsi yaranan artıq karbon qazı ilə reaksiyaya girib.
Karbonatlaşma adlanan bu proses zamanı karbon qazı əhəngdaşına çevrilərək betonun daxilində tutulub. Nəticədə oksigenin azalmasına səbəb olan prosesin bir hissəsi gözləniləndən fərqli şəkildə inkişaf edib.
Oksigen səviyyəsinin insan sağlamlığı üçün təhlükəli həddə enməsindən sonra 1993-cü ilin yanvarında tam qapalı sistem prinsipi dəyişdirilib.
Tədqiqatçıların sağlamlığını qorumaq məqsədilə kompleksə xaricdən saf oksigen vurulmağa başlanılıb. Bu müdaxilədən sonra komanda iki illik təcrübəni tamamlayıb.
8 tədqiqatçı 26 sentyabr 1993-cü ildə "Biosphere 2" kompleksindən çıxıb.
Hazırda "Biosphere 2" Arizona Universitetinin idarəçiliyindədir. Kompleks artıq insanların uzun müddət qapalı vəziyyətdə saxlanıldığı təcrübələr üçün istifadə edilmir.
Nəhəng qurğu bu gün iqlim və Yer elmləri sahəsində nəzarət olunan mühitdə müxtəlif elmi araşdırmaların aparıldığı beynəlxalq tədqiqat mərkəzi kimi fəaliyyətini davam etdirir.