Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış

Azərbaycanda milli ideologiyanın
yaranmasınaqədərki dövrdə (XIX yüzilliyə qədər)
milli mənəvi dəyərlərin rolu

Etnos, millət, milli ideya, milli ideologiya
və b. anlayışların məzmunu və təkamülü

Faiq Ələkbərli, 

AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, dos., dr. 

Fikrimizcə, "xalq" anlayışı "etnos", "milliyyət" və "mil­lət" anlayışları ilə müqayisədə daha geniş anlayışdır. "Xalq" anlayışı bir tərəfdən "milliyyət"dən (etnos olmaq­dan) "millət"ə (siyasi-ideoloji birliyə) keçiddirsə, başqa tərəf­dən "milliyyət" (etnos) və "millət"i ümumi şəkildə ifadə ed­ən bir məfhumdur. Yəni soykök, dil, mədəniyyət, adət-ənənə, əxlaq və s. baxımdan bir-birinə yad və ya doğmalığın­dan asılı ol­ma­ya­raq onların vətəndaş ümumiliyi "xalq" adlana bilər. Mə­sə­lən, "Azərbaycan xalqı" dedikdə, hazırda burada yaşayan, bu öl­kənin vətəndaşı olan bütün etnik qruplar, millətlər (türk, rus, gürcü, fars, talış, tat, ləzgi, avar, kürd, ukraynalı, latış, belorus və b.) başa düşülür. Heç kim deyə bilməz ki, hazırda onlardan hər hansı biri Azərbaycan xalqının tərkibinə aid de­yil. Fikrimizcə, "Azərbaycan xalqı" termini çağdaş dövrün tələblərinə uyğun şəkildə formalaşıb, müəyyən status alana qədər Azərbaycanda yaşayan bütün etnik qrupların və mil­lət­lərin ümumiliyini ifadə etmək üçün, dini mənsu­biy­yət­lə­ri­nə görə "ümmət"-"müsəlman", "Qaf­qaz müsəlmanları", "is­­lam milləti", etnik kimlik baxımın­dan "tatar", "per­si­yan", "türk"-"türk dili", "türk milləti" və b. anlayışlardan is­tifadə olunmuşdur.

Millətin formalaşma prosesində milli mənəvi dəyərlər və yaxud milli mentalitet (lat. "mens" sözündəndir, ağıl, dü­şün­cə, ruhi-mənəvi yanaşma tərzi deməkdir) də mühüm rol oyna­yır. Yəni vahid bir ərazidə yaşayan, eyni soykökə, dilə, iqtisadi həyat birliyinə malik olan müxtəlif etnoslar üçün mənəviyyatın, özünəməxsusluğun olması və saxlanılması da vacibdir. Qeyd etmək lazımdır ki, millətin millət olma səbəb­lərindən biri kimi məhz mənəviyyat birliyi, onun mənəvi siması, mənəvi dəyərləri, eləcə də yalnız bu in­sa­nlara məxsus key­fiy­yətlər (mentallıq) göstərilir. Azər­bay­­can türkl­ərinin başqa millətlərdən fərqli özünə­məx­sus­lu­ğu kimi dini tolerant­lıq­larını, yad etnoslarla tez qaynayıb-qa­rış­ma­la­rı­nı, qonaq­pər­vər olma­larını, əfv diləyənləri bağış­la­malarını və s. göstərmək olar.

"Mentalitet" anlayışını geniş şəkildə tədqiq edən f.e.d. H.Quliyevin fikrincə, onun arxetip ünsürləri geniş zaman diapazonunda dəyişməz qalır. Bu baxımdan "mentalitetin tərəqqiyə münasibətdə xüsusi immunitetə malik olduğunu, ənənəvi ictimai təsisatlara daxil olduğunu" görmək olar. Alimə görə, keçid dövründə baş verən yeniləşmə mentalitet anlamını ortaya qoyub ki, bu da, keçmişin xüsusiyyətlərini qorumağı, yaxud da bu günün tələblərini mentalitetin xü­su­siy­yətlərinə uyğunlaşması zərurətini yaratmışdır [254, 120]. R.Aslanova da H.Quliyev kimi ideolo­giyanı arxetip­liklə əlaqələndirərkən mentalitet məsələsinə də toxunmuş­dur: "Mahiyyətcə ictimai fenomen olan mentalitet, ictimai şüu­run yüksək səviyyədə rasionallaşdırılmış formalarını (elmi, dini, fəlsəfəni, siyasəti, mədəniyyəti, ideologiyanı və s.) təhtəlşüur aləminin dərin qatları ilə arxetip "mədəni sim­vol və kodlarla" əlaqələndirərək insanın bütövlükdə həyat tər­zini formalaşdırır" [12, 87]. Y.Türkel isə yazır ki, milli men­tal­itet "millətin tarix boyu yaşadığı təbii şəraitin, uğurlu, ağrılı-acılı, mədəni, iqtisadi, sosial, dini, ruhi-mə­nə­vi həyat proseslərinin təsirilə formalaşıb, onun davranış və fəaliy­yə­tin­də görünür" [224, 319]. Deməli, mentalitet hər bir xalqa aid milli mənəvi dəyərlərin özünəməxsus şəkildə ifadə­sidir. Başqa bir tədqiqatçı Q.C.Əliyevin fikrincə, mental­itetin fəl­səfi-tarixi, mədəni-etnik səviyyələrdə öyrənil­mə­si vacibdir. Onun fikrincə, mentalitet sosial-fəlsəfi feno­men ol­maq­la yanaşı, həm də adətlərin, əxlaqi sərvətlər­in, dini eti­qad­ların, şüurun, vərdişlərin sayə­sində formalaş­mış­dır: "Men­talitet əsasən, orijinal təfəkkür üsulunu, ağıl tərzini, hətta sosial-psixoloji ovqatı bildirmək üçün işlədilir" [89, 29].

Fikrimizcə, milli mənəvi dəyərlər və milli mentalitet əsa­sən, bir-birlərinə yaxın anlayışlardır. Həmin bu anlayışlarda millətin keçmişə aid irsi, dini-fəlsəfi dünya­görüşü, özünə­məx­sus cəhətləri və s. öz əksini tapır. Sadəcə olaraq, milli mənəvi dəyərlər daha geniş məna daşıyır və millətin bütün tarixini, mədəniyyətini, fəlsəfəsini, ədəbiy­yatını və s. özündə əks etdirir. Milli mentalitet isə daha çox insanların ictimai şüruundakı dünyagörüşün özünəməxsus­luğunun ifadə­si­dir. Bu baxımdan, milli mentalitet milli mənəvi dəyərlər­dən milli özünüdərkə bir keçiddir. Belə ki, bir xalqda milli mənəvi dəyərlər o vaxt milli özünəməxsusluq səviyyəsində meydana çıxır ki, həmin xalqda milli oyanışa, milli özünüdərkə ehtiyac yaranır. Yəni millət etnik kimliyinin, dilinin, mədəniyyətinin və s. assimilyasiya olun­ma­sını sövqi-təbii hiss edərək özünü­mü­dafiəyə cəhd edir. Bu zaman milli mənəvi dəyərlər milli mentallıq formasında - etnik mənşəyi, dili, mədəniyyəti, di­ni ideologiyası, sosial həyatı, məişət münasibətləri və s. ilə bağlı keçmişini şüurunda canlandırıb onu yalnız ona aid olan milli mənəvi dəyərlərlə, milli sərvətlərlə mübarizə apar­ma səviyyəsinə yüksəldir. Bu isə, istər-istəməz milli oyanışa səbəb olur. Ümumiyyətlə, mentallıq hər bir millətin özünə­məx­­sus psixoloji, mədəni, dini və fəlsəfi hə­yat tərzidir. Bu mə­nada hər hansı bir millət özünü başqa xalq­lardan fərq­lən­dirmədən, yalnız onun keçmişinə məxsus olan milli xü­su­siy­yət­ləri müəyyənləşdirmədən milli istiqlal uğrunda mübarizə apara bilməz. Milli mentalitetin yüksək səviyyəyə qalxması ilə milli özünüdərk prosesi başlayır. Bu mənada milli men­ta­li­tetə aid olan hər bir anlayış milli özünüdərk səviyyəsinə qalxıb milli ideyaya çevrilə bilməz. Yalnız o anlayış, milli mentalitet səviyyəsindən milli özünü­dərkə qədər yüksələ bilər ki, onun ciddi elmi, fəlsəfi və s. əsasları olsun. Çünki milli mentalitetdən fərqli olaraq milli özünü­dərk hər hansı bir etnik toplumun başqa etnoslardan fərqli özəlliklərini dərk edib, özünü bir millət kimi təsdiq etməsidir.

Fikrimizcə, milli mənəvi dəyər(lər) dedikdə isə, ilk növ­bədə milli ideologiyanın yaranmasında mühüm rol oynamış milli sərvətlərimiz, mədəniyyətimiz, mənəviyyatımız, dilimiz, adət-ənənələrimiz, dini-fəlsəfi dünyagörüşümüz və s. başa düşülməlidir. Əslində burada başlıca, önəmli olan milli mə­nə­viyyat, milli sərvətlər, milli özünəməxsusluq, yaxud da milli mentalitetdir. Bu mənada "milli mənəvi dəyər" an­la­yı­ş­ın­dakı "dəyər" sözü isə qiymətləndirmədən daha çox hər bir xalqa məxsus sərvəti, özünəməxsusluğu, mentallığı və s. ifa­də edir. Bu baxımdan "Azərbaycanda milli ideolo­gi­ya­nın yaranmasına qədərki dövrdə milli mənəvi dəyərlərin rolu" dedikdə, Azərbaycan xalqına məxsus olan sərvətlərin, adət-ənənələrin, mədəni irsin, dini-fəlsəfi baxışların və s. ideo­lo­gi­ya­ya çevrilməsi prosesi nəticəsində bütövləşməsi, çul­ğa­laş­ma­sı və vahid xətt üzrə formalaşmasına zəmin yaradan də­yər­lər nəzərdə tutulur. Burada irəli sürülən müddəa Azər­bay­can xalqında milli ideologiya təşəkkül tapana qədər hər hansı bir ideyanın və yaxud ideyaların olmaması demək de­yil­dir. Əksinə həmin dövrə qədər mövcud olan mədəni irsin, dini-fəlsəfi təsəvvürlərin, milli xüsusiyyətlərin və s. nə cür vahid şəkilə salınması, bütövləş­məsi, başqa sözlə ideo­lo­gi­ya­laş­masının təzahürlərinin hansı mənəviyyat və milli sərvətlər nəticəsində meydana çıxması ilə bağlıdır. Bir sözlə, mənəvi dəyərlər millətin varlığını ortaya qoyan əsas faktorlardan biri olan mənəviyyatla sıx bağlı olub, insanın özünü, təmsil olun­duğu etnik kimlik çərçivəsində təsdiqləməsidir. Milli mənəvi də­yərlərin, milli sərvətlərin yaradıcısı millətin ayrı-ayrı üzv­lə­ri olsa da, həmin üzvlərin mənəvi-əxlaqi ideyaları sonralar bü­tövlükdə cəmiyyətin ümumi sərvətinə çevrilir. Azər­bay­can xalqı da milli dilini, milli mentalitetini, milli xarakterini, milli adət-ənənələrini və s. məhz milli mənəvi dəyərlər şək­lin­də qoruyub saxlamışdır.

Yeri gəlmişkən, "milli" sözünə də aydınlıq gətirilməsi zəruridir, çünki bu söz bir sıra anlayışların - milli mənəvi də­yərlər, milli mentalitet, milli özünüdərk və b. ayrılmaz tər­kib hissəsi kimi çıxış edir. Eyni zamanda hazırda "milli" sö­zün­dən yalnız elmi-kütləvi ədəbiyyatda deyil, başqa sa­hə­lər­d­ə də geniş şəkildə istifadə olunur: milli dövlətçilik, Milli Elmlər Akademiyası, milli fond, milli mərkəzi kitab­xana, milli ordu, milli birlik və s. Bu qədər geniş çalarlara malik olan "milli" sözü isə ərəb dilindən götürülmüşdür və "millətə məxsus, yerli" [20, 127] anlamını verir.

Milli ideya məsələsinə gəlincə, bu anlayış da bir çox filosofların, politoloqların, ideoloqların və b. araşdırma mövzusu olmuşdur. Qeyd edək ki, milli ideya anlayışını ilk dəfə XVIII əsrdə Fransada A.Vasyxaunt işlətmişdir. Həmin dövrdə Fransada milli ideya dedikdə, milli təəssüb­keşlik, millətçilik və s. başa düşülürdü. Bu dövrün tanınmış fransız maarifçi-filosofu J.J.Russo isə hesab edirdi ki, milli ideya sayəsində vətəndaş vətənə tabe olur və vətən onu şəxsi as­lı­lıq­dan qoruyur: "İctimai vətəndaş cəmiyyətinə keçid onun in­san hərəkətinin universal meyarı kimi ədalət instinkti ilə əvəz olunması deməkdir [266, 221]. Sonralar başqa fransız alimi C.Mişle milli ideyanı həm Vətənin, həm də dünya hə­ya­tının başlıca amili kimi irəli sürmüşdür [266, 41]. Fran­sa­da yaranmış Annalılar məktəbinin nümayən­də­lərinə görə isə, milli ideya mənəvi ümumilik olmaqla millətin hər bir üzvünün hərəkətinin könüllülüyünü və dərk olunmasını tələb edir [241, 5]. Ümumiyyətlə, XVIII-XIX əsrlərdə Fransada mey­dana çıxan milli ideya anlayışı, çağdaş anlamda "mil­lət" anlayışının yaranması və inkişafında mühüm rol oyna­mış­dır. Bu baxımdan tədqiqat­çıların əksəriyyətinə görə, ka­pi­talist münasibətlər­inin yaranması ilə milli ideya və onun nəticəsi olan millət təşəkkül tapmışdır. Rusiyada isə milli ideya əvvəlcə Qərb əleyhinə çevrilmiş slavyanofil ədə­biy­yat­da xüsusilə, XIX əsrdə A.Danilevski, F.Dostoyevski, V.So­lov­yov, H.Berdya­yev və b. yaradıcılığında öz əksini tapmış­dır. XX əsrdə rus milli ideyasının inkişafında İ.A.İlyin, A.So­ljenitsin və b. mühüm rol oynamışdır. İ.A.İlyin XX əsrin ortalarında "Rus ideyası haqqında" əsərində yazır: "Rus ideyası təsdiq edir ki, həyatda əsas olan məhəb­bətdir" [250, 436-437].

Ardı var...

Maraqlı xəbərləri Olaylar.Az Facebook səhifəmizdən izləyin.

Şərh yaz:

DİGƏR XƏBƏRLƏR